Λεξιλογείον: μιλώντας για λέξεις

συμμορίες

Παλιά η ρίζα, πολλά τα λεξικά βλαστάρια της, και όλα έχουν κάτι από την έννοια «μοιράζομαι», «συμμετέχω», «είμαι μέρος». Η ίδια «μοίρα» περιμένει τους θνητούς , «Μόρος» είναι στον Όμηρο ο θάνατος και «ωκύ-μορος» ο Αχιλλέας που έφυγε νωρίς. Από εδώ και τα «μόρια» σε όλες τις σημασίες τους, από εδώ και η «μόρα» της αρχαίας στρατιωτικής ορολογίας που αντιστοιχεί περίπου στο τάγμα. «Συμ-μορία» (για την ακρίβεια «ξυμμορία») είναι στον Θουκυδίδη η παράταξη των Θηβαίων και των ακολούθων τους στη μάχη του Δηλίου, όπου σκόρπισαν οι Αθηναίοι αλλά ανδραγάθησε ο σαρανταπεντάρης Σωκράτης.

Κανένα πρόβλημα με τις «συμμορίες» της αρχαιότητας που, εκτός από τάγματα οπλιτών, ήταν και ομάδες πολιτών (εξήντα στην κλασική Αθήνα) που είχαν την υποχρέωση να συμβάλλουν στις δημόσιες δαπάνες. Το ιστορικό της λέξης έχει και άλλες ενδιαφέρουσες τροπές. Στις πιο θεάρεστες εκδοχές της η «συμμορία» αναφέρεται σε μαθητική τάξη (προφανώς πριν ενσκήψει το bullying) αλλά και στη διοικητική περιφέρεια χριστιανού επισκόπου. Ως φαίνεται, σε εκκλησιαστικά συμφραζόμενα άρχισε και ο σημασιολογικός κατήφορος, αφού στις επιστολές του πατρός Βασιλείου εκ Καισαρείας (4ος αιώνας) η λέξη στηλιτεύει ομάδες με αιρετικές αντιλήψεις.

Καμιά συμμορία μετά από αυτόν τον στιγματισμό δεν ανέκτησε αγαθή φήμη. Η χρήση της, κυρίως στον Τύπο του 19ου αιώνα, παραπέμπει σε ληστές και κατσαπλιάδες, η «συμμορία» του Ποινικού Κώδικα τεχνικά υπολείπεται σε αριθμό μελών αλλά και οργανωτική δομή από την εγκληματική οργάνωση ενώ η γενιά των Millennials και η συνέχειά της μπορεί να ξεχνούν την όξυνση της πολιτικής και ιδεολογικής της σημασίας μέσα στον Εμφύλιο του 20ου.

Η λέξη έχει βάρος – παντού, εχτός από τις κοινότοπες κομματικές αντισφαιρίσεις.

έδρες

Δεν είναι αυτός ο λόγος που το διεκδικεί ο Πούτιν αλλά κάπου 7.000 χρόνια πριν στο Ντόνετσκ και τα ουκρανικά πέριξ είχαν, ως φαίνεται, το κονάκι τους οι πρωτο-Ινδοευρωπαίοι, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν μια κοινή λέξη για να δηλώσουν το «κάθομαι» και το «κάθισμα». Ύστερα σκόρπισαν αλλά όλοι τους έμειναν λίγο πολύ πιστοί στο ριζιμιό sed- της κοινής πρώτης μορφής. Στα σανσκριτικά της ινδικής Ανατολής ο mahan raja (δηλ. ο μαχαραγιάς) sid-ati (=κάθεται). H ρίζα εμφανίζεται και στα σημερινά ιρανικά.

Πάμε τώρα δυτικά. «Τώρα στον θρόνο sed-eo (=κάθομαι) εγώ» αναφώνησε ο Νέρων μόλις η μάνα του φαρμάκωσε τον Κλαύδιο, και ύστερα με χρόνους με καιρούς «sat-jan» είπε ο Γότθος πολέμαρχος όταν μπούκαρε στη Ρώμη και «κάθισε» στον θρόνο του τελευταίου ρωμαίου αυτοκράτορα. Αλλά πολύ πριν συμβούν αυτά τα «καθίσματα», στον θρόνο της «έζετο» (=κάθισε) η Ήρα της «Ιλιάδας» και, κυρίως, σε θρονιά «έζοντο» (=κάθονταν) οι επίμονοι μνηστήρες της Πηνελόπης προτού ενσκήψει ο Οδυσσέας μετά το εικοσάχρονο κουρμπέτι. Και για να μην υπάρχουν απορίες, το ελληνικό μας «έζομαι» (καθώς δείχνει η δασεία του) από την ίδια ρίζα φύτρωσε.

Και έτσι φτάσαμε στην «έδ-ρα», την κοινή, την κοινοβουλευτική αλλά και, κυρίως, αυτήν του ευρωπαϊκού κοινοβουλίου. Όπου οι τώρα απόντες Βρετανοί μάς άφησαν το κοινόχρηστο «seat» από παλιά γερμανική ρίζα, από την οποία το «Sitz» της σημερινής γερμανικής, το saede των Δανών και το zetel των Ολλανδών. Φυσικά, οι νεολατίνοι μεταποίησαν τη λατινική «sedes» (=έδρα): seggio (Ιταλοί), siège (Γάλλοι), assento (Πορτογάλοι). 12 από το σύνολο των 27 κάθονται σε αλλόριζες «έδρες».

Συμπέρασμα (πάντα γλωσσολογικά): Παρά τη φιλότιμη συμβολή της Μάλτας (siggu) δεν καταφέραμε ακόμη ομοιογένεια.

Αλλά το πρόβλημα της Ευρώπης μάλλον δεν είναι αυτό.

αλήθειες

Πολλά τα καλά και ωραία που μας απαγορεύει εκείνο το στερητικό άλφα, πρέπει να σκεφτόταν ο Πλάτων, αλλά σε μια τουλάχιστον περίπτωση είναι ευεργετικό αφού η «α-λήθεια» είναι αυτό που απαγορεύει τη λήθη, δηλαδή την αδυναμία της ψυχής να θυμηθεί τη μόνη αυθεντική πραγματικότητα των Ιδεών που γνώριζε πριν περιβληθεί τη σάρκινη σκευή της. Αυτήν την «α-λήθειαν» κατέχουν όσοι παίρνουν εξιτήριο από τα fake του διάσημου πλατωνικού Σπηλαίου, αν και αυτό δεν μας το είπαν ακριβώς έτσι οι δάσκαλοι στο σχολειό.

Έτσι, σε αντίθεση με την κοινόχρηστη αλήθεια, η πλατωνική είναι κάτι σαν ανάμνηση μιας μεταφυσικής και οντολογικής πραγματικότητας – βαθιά νερά, και οι περισσότεροι δεν πατώνουμε, να όμως που, όπως συνήθως, έρχεται ο Μακεδόνας «νους» και γειώνει τον εναερίτη Αθηναίο: για τον Αριστοτέλη η αλήθεια είναι ζήτημα εξακρίβωσης της πραγματικότητας διά του συλλογισμού. Τώρα το τοπίο είναι πιο γνώριμο.

Αλλά ας μην αφήσουμε τον Αριστοτέλη να χαλάσει μια συναρπαστική ιστορία, τέτοια που δεν υπάρχει πίσω από τις αλήθειες των άλλων. Η αντίστοιχη λατινική λέξη (veritas) σημαίνει απλώς «αυθεντικός», η αγγλική (truth) κατάγεται από παλαιογερμανική ρίζα που σημαίνει «σταθερός», η γερμανική (Wahrheit) παραπέμπει στην έννοια της αξιοπιστίας, η ρωσική (pravda) είναι ταυτόσημη με το «ευθύγραμμος» και το «ορθός» – όλες χωρίς «αναμνήσεις», χωρίς στοχαστικό βάθος, ακόμη και η κινεζική που συχνά πίσω από τα μονοσύλλαβά της κρύβει γοητευτικές ιστορίες.

Γι’ αυτό ως ελληνόγλωσσοι έχουμε αυξημένες υποχρεώσεις: για παράδειγμα, όταν προσερχόμεθα ευλαβώς στην εκλογική κάλπη, να έχουμε κατά νου ότι η αλήθεια που πρέπει να είναι γνώμονας των επιλογών μας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το τι δεν ξεχάσαμε.

drone

Καλοκαιρινή ευτοπία, κάπου είκοσι τρείς αιώνες πριν, στην Κω, με σκιερή χλωρίδα, φτερωτούς αοιδούς και βουητό από ξανθό μελίσσι γύρω στο νάμα ιερής πηγής («πωτώντο ξουθαί περί πίδακας μέλισσαι»). Τρεις αιώνες αργότερα, το ίδιο τοπίο, θα έλεγε ο Σεφέρης, αντιγραμμένο από έναν Ιταλό ξαναρχίζει, με τον μονότονο βόμβο των μελισσών να νανουρίζει τη σιέστα του ξωμάχου. Και πέρασαν άλλοι δεκαοχτώ αιώνες για την επόμενη, και πιο διάσημη, αντιγραφή του από τον Άγγλο που με ένα ηχομιμητικό αραβούργημα απομνημείωσε την ένρινη στερεοφωνία του επίμονου μελισσιού: the murmuring of innumerable bees (=το μουρμουρητό αναρίθμητων μελισσών).

Το σμήνος των μελισσών βουίζει στην Pastorale του Θεόκριτου, του Βιργίλιου και του Άλφρεντ Τένισον, και δεν είναι δύσκολο να το αφουγκραστεί κανείς με το μέσα αυτί όταν σταθεί μπροστά στον καμβά των αρκαδικών τοπίων του Πουσέν, του Κλοντ Λορέν ή του Βατώ – και ύστερα «ήρθαν άλλες μέλισσες».

Η πρώτη άνευ πιλότου πτητική μηχανή σηκώθηκε στον αέρα με τηλεχειριστήριο το 1935 και οι βρετανοί επινοητές της την ονόμασαν Queen Bee. Η κοινωνιολογία της κυψέλης δεν μπορεί να εξηγήσει τον λόγο για τον οποίο αυτή η ιπτάμενη «βασίλισσα» μεταλλάχτηκε στη συνέχεια σε «κηφήνα» αλλά αυτό που έχει σημασία είναι ότι η αγγλική λέξη για τους κατά τα άλλα άχρηστους επιβήτορές της είναι drone, και «drones» ονομάστηκαν έκτοτε όλα τα άνευ πιλότου ιπτάμενα. Πάντως, οι κηφήνες-drones συμβάλλουν τα μέγιστα στο βουητό του μελισσιού, τόσο που η αγγλική λέξη πήρε και τη σημασία του μονότονου βόμβου.

Είκοσι τρείς αιώνες μετά το βουητό του μελισσιού στην Κω του Θεόκριτου, άλλες μέλισσες και άλλο βουητό/drone ηχεί εξ ουρανών (και εξ Ουκρανών) πάνω από τη Λευκάδα – δυστοπικό αυτή τη φορά.

σκάνδαλα

Για λόγους σαφήνειας το σημερινό «Λεξιλογείον» είναι υποχρεωμένο να αναφερθεί στο αδίδακτο κείμενο της τεχνολογίας των αρχαίων παγίδων. Βασική στον μηχανισμό τους ήταν μια λεπτή ξύλινη ράβδος από την οποία κρεμούσαν το δόλωμα. Η μετακίνησή της ενεργοποιούσε τη φραγή που εγκλώβιζε τον επιδρομέα. Σαφής η μαρτυρία του Αλκίφρονα: «πάγην ίστησα επί τας μιαράς αλώπεκας, κρεάδιον της σκανδάλης απαρτήσας» (= έστησα παγίδα για τις άτιμες τις αλεπούδες κρεμώντας ένα κομματάκι κρέας από το τη «σκανδάλη»). Η κυριολεξία του Αλκίφρονα φωτίζει τον μεταφορικό λόγο του Αριστοφάνη, ο οποίος στους «Αχαρνής» παρουσιάζει τα παλαίμαχα γερόντια της Αθήνας να τα έχουν πάρει με τον στωμύλο νεαρό που τους απευθύνει ερωτήσεις «σκανδάληθρα ιστάς επών», δηλαδή, στήνοντας παγίδα με τα λόγια του.

Τόσο το «σκανδάληθρον» όσο και η «σκανδάλη» ονοματίζουν την ύπουλη ράβδο που λέγαμε. Και αργότερα, κυρίως σε θρησκευτικά κείμενα, ήρθε το «σκάνδαλον» το οποίο συνεκδοχικά πήρε τη γενική σημασία της παγίδας για να τερματίσει τη διαδρομή του με μια ακόμη αναγωγή: το σκάνδαλο ως αμαρτία ή παράνομη πράξη που σε παγιδεύει.

Υψηλά τα πεπρωμένα της μικρής ξύλινης ράβδου και θεαματική η διαδρομή της από made in (ancient) Greece μαραφέτι σε ατόπημα που δοκιμάζει το χριστιανικό ήθος (οι πιστοί να μη σκανδαλίζονται) και από εκεί σε τεχνικό όρο διεθνούς εμβέλειας για ζητήματα ηθικής τάξης όπου πρωταγωνιστούν όχι μόνο άτομα αλλά και ολάκερες κρατικές οντότητες.

Υπάρχει, βέβαια, και η «πέτρα του σκανδάλου». Στην συνήθη χρήση της η φράση σημαίνει δείχνει το πρόσωπο ή το γεγονός που βρίσκεται στο επίκεντρο της κατακραυγής πλην η πηγή της στην Α’ Καθολική Επιστολή του Απόστολου Πέτρου περί άλλα τυρβάζει.

Αλλά αυτό είναι άλλου παπά Ευαγγέλιο.

guys and types

«Ποιος είναι αυτός ο αψηλός, ποιος είν’ αυτός ο τύπος» τραγουδούσε η Μαρινέλλα και δεν άφηνε καμιά αμφιβολία για τη γοητεία του αψηλού. Πιο δυσερμήνευτος ο Στράτος Διονυσίου μελωδεί «Αυτός ο τύπος στη γωνιά με το μπουκάλι συντροφιά», ενώ διάφοροι σκοτεινοί ή περίεργοι τύποι καταγράφονται κατά καιρούς στο οπτικό μας πεδίο. Το σίγουρο, πάντως, είναι ότι όλοι τους έχουν παλαιά και αρχοντική καταγωγή.

«Ιππομέδοντος σχήμα και μέγας τύπος» (=σωματικό μέγεθος και μεγαλόπρεπη όψη) λέει ο Αισχύλος για ένα από τα πρωτοπαλίκαρα του Πολυνείκη που ορέχτηκαν να μπουκάρουν από τις εφτά πύλες της Θήβας, για «τύπους» μιλάει ο Πλάτων εννοώντας τις εικόνες προσώπων και πραγμάτων που αντιλαμβανόμαστε αισθητηριακά, ο Αριστοτέλης, πάντα πιο εμπειρικός, χρησιμοποιεί τη λέξη για την όψη και τα σωματικά χαρακτηριστικά ενώ συχνά εμφανίζεται και η σημασία του ζωγραφικού πίνακα ή του ομοιώματος. Και επειδή «τύπος» είναι ό,τι αφήνει σημάδι, μπορούμε πιο εύκολα να καταλάβουμε τους «τύπους των ήλων» που αναζητούσε ο άπιστος Θωμάς, τον δημοσιογραφικό τύπο αλλά και τις εν-τυπώσεις μας.

Η λέξη κάνει από πολύ παλιά πανευρωπαϊκή καριέρα, δεν είναι ωστόσο βέβαιο αν η πιο λαϊκή χρήση της που είδαμε πιο πάνω δρομολογήθηκε στη γενέτειρά της ή είναι κάποιο είδος αντιδανείου, ας πούμε από τη γαλλική καθομιλουμένη (c’est un type sympa = είναι συμπαθητικός τύπος) ή από την αντίστοιχη ιταλική (ti cerca un tipo strano = σε ψάχνει ένας περίεργος τύπος). Πάντως, η αγγλική lingua franca δεν τη χρησιμοποιεί με αυτήν ακριβώς την έννοια. Τύπος πολιτικού είναι, βέβαια, ο έλληνας πρωθυπουργός αλλά όταν τον περιέγραψε ο Ντόναλντ Τραμπ τον είπε «terrific guy».

κουίζ

Although Tehran publicly rejected the latest ceasefire proposals, Trump said the regime was “negotiating in good faith” but he still threatened to bomb the country “to the stone ages” in one night if it did not co-operate.

At a White House press conference Trump rejected accusations that bombing civilian infrastructure in Iran would amount to a war crime or that he lacked a strategy for ending the war. “I have the best plan of all,” he said.
Later he added: “To be a good president, I believe you have to have good instincts, and a lot of this is instinct.” (Από τους «Times» της 7/4/2026).

Με λίγα λόγια: ο Τραμπ μιλάει για καλή τη πίστει διαπραγματεύσεις με την Τεχεράνη αλλά ταυτόχρονα απειλεί να τη στείλει πίσω στη Λίθινη Εποχή, απορρίπτει κατηγορίες για εγκλήματα και έλλειψη στρατηγικής και διαβεβαιώνει ότι διαθέτει καλό ένστικτο.

Το αγγλικό κείμενο δεν περιέχει τεχνικούς όρους που προσιδιάζουν σε κάποια ιδιόλεκτο, η γλώσσα του είναι αυτή του κοινού δημοσιογραφικού ρεπορτάζ. Στο σύνολο των εκατό λέξεών του, τρεις έχουν ελληνική καταγωγή, δεδομένου ότι οι «βόμβες» που απειλεί να ρίξει ο Πρόεδρος, στο πλαίσιο της strategy που του υπαγορεύει το καλό του instinct, είναι ηχομιμητικό μονοσύλλαβο από το «βόμβος».

Κατά τα λοιπά, εξαιρώντας τα επαναλαμβανόμενα «ψιλικά» της αγγλικής γραμματικής, δηλαδή συνδετικούς συνδέσμους, αντωνυμίες και πολύ βασικά ρήματα (που δεν μπόρεσε να παρακάμψει ούτε ο Ξενοφών Ζολώτας), ο φέρων οργανισμός του κειμένου αποτελείται από δεκαεπτά κρίσιμες λέξεις που με τον ένα ή τον άλλον τρόπο προέρχονται από το άλλο κλασικό γλωσσικό ταμείο.

Και η αγγλική δεν ανήκει στις λεγόμενες νεολατινικές γλώσσες.

ανθρωπισμός

Το «ανθρωπεύομαι» του Αριστοτέλη σημαίνει να ζης και να συμπεριφέρεσαι σαν άνθρωπος αλλά ο «ανθρωπισμός» έχει πολύ πιο πρόσφατη ιστορία, η λέξη αποδίδει το λατινικό humanismus και η ελληνική μεταγραφή, ο «ουμανισμός», ιστορικά οριοθετεί το Zeitgeist της Αναγέννησης όταν, μετά τον λίγο πολύ θεοκρατικό Μεσαίωνα, η δυναμική επανασύνδεση με την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα παλινόρθωσε τον ανθρώπινο Λόγο και αναγνώρισε στο ανθρώπινο υποκείμενο κυρίαρχη θέση στην παραγωγή, κυριότητα και νομή υπαρξιακού νοήματος.

Αν εξαιρέσει κανείς ορισμένες υβριδικές εκδοχές όπου η ανθρωπιστική στροφή βρήκε τρόπους σύμπλευσης με τις αξίες των θρησκευτικών παραδόσεων, κοινός παρονομαστής όλων των κατοπινών μεταλλάξεων του ουμανισμού είναι η εκκοσμικευτική έμφαση και η εδραία πεποίθηση ότι η πρόοδος εναπόκειται στα ανθρώπινα διανοήματα.

Αλλά αν, πριν από την Επιστημονική Επανάσταση, οι ουμανιστές μπορούσαν να επιμένουν ότι σεπτή κιβωτός τέτοιων διανοημάτων παρέμενε η φιλοσοφική και γραμματολογική παράδοση της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας, η ραγδαία ανάπτυξη των φυσικών επιστημών μετά τον 17ο αιώνα δημιούργησε προϋποθέσεις αναθεώρησης του παλαιού ουμανιστικού μοντέλου. Τα τιμαλφέστερα διανοήματα και το πνεύμα της προόδου τα συν-διεκδικούσε τώρα ένας «επιστημονικός ουμανισμός».

Δεν πρόκειται για οξύμωρο πλην κάτι είχε ψυχανεμιστεί ο ουμανιστής Αινείας Σίλβιος Πικολόμινι (1405-1464) που επέμενε ότι οι θετικές επιστήμες δύσκολα μπορούν να πλαγιάσουν στην ίδια κλίνη με την ανθρωπιστική παιδεία. Και θα ήταν βέβαιος αν μπορούσε να προβλέψει ότι η τεχνολογία θα έβλεπε κάποτε τον άνθρωπο, όπως τον εννoούσε ο ανθρωπισμός, ως μεταβατική κατάσταση στον δρόμο προς τον μετανθρωπισμό (posthumanism).

Αλλά τέτοιος «μετανθρωπισμός» είναι οξύμωρο, κι αφού οι λέξεις κουβαλάν αναπαλλοτρίωτη ιστορία είναι ίσως ακριβέστερο τα μελλούμενα να τα πούμε «μετα-ανθρωπικά».

κυριολεξίες

Μπορεί να ήταν αρχάνθρωπος, Νεάντερταλ ή κάποιο πιο εξελιγμένο μοντέλο, αλλά όποιος κι αν ήταν αυτός που πρώτος παρομοίωσε τον σεβντά του με φωτιά θα πρέπει να εντυπωσίασε βαθιά το αντικείμενο του πόθου του. Ωστόσο οι μεταφορές («η φλόγα του πάθους»), σαν τα εδώδιμα και τα πόσιμα του σουπερμάρκετ, υπόκεινται στους περιορισμούς του best before και με τον καιρό χάνουν την αρχική ζωντάνια τους. Το γλωσσικό τοπίο είναι γεμάτο από εσβεσμένες, λανθάνουσες ή νεκρές μεταφορές και μόνο η «νεκροψία» μπορεί να αποκαλύψει το απτό κάτω από την επίχωση του αφηρημένου.

Για παράδειγμα, ο «προπηλακισμός» διατηρεί όλη την ηθική του βαρύτητα μείον τον «πηλόν», δηλαδή την εκτόξευση κυριολεκτικής λάσπης που απαιτούσε το αρχικό του σενάριο. Και, βέβαια, ευτυχέστεροι στο ζόρι τους πρέπει να νιώθουν οι «στιγματισμένοι» αν πληροφορηθούν ότι οι κυριολεκτικοί προκάτοχοί τους ήταν δούλοι ή αιχμάλωτοι που σημαδεύονταν με πυρωμένο σίδερο.

Θα λέγαμε το ίδιο και για τους «διαπομπευόμενους» που γλιτώνουν μεν την παραδοσιακή περιφορά σε ρύμες και σοκάκια, έλα όμως που τη σύγχρονη διαπόμπευση έχουν αναλάβει με αδυσώπητη συστηματικότητα οι πολλαπλασιαστές της κοινωνικής δικτύωσης και η εφημερεύουσα πολυπραγμοσύνη του πρωινάδικου. Και αν παλιά μια μονάχα στήλη σε περίοπτο μέρος ανέγραφε τα αμαρτωλά ονόματα, τώρα οι στήλες της «στηλίτευσης» θρασομανούν ακαριαία στα θερμοκήπια του κυβερνοχώρου.

Πάντως, σίγουρα καλότυχοι είναι οι «λοιδορούμενοι» αν η ετυμολογική ακτινοσκόπηση που συνδέει τη λέξη με το «δέρω» (=γδέρνω») είναι σωστή – αυτοί τουλάχιστον σώζουν κυριολεκτικά το τομάρι τους.

Κάπως άσχετο με τα προηγούμενα αλλά μια που ορθοτομούμε τον λόγον της κυριολεξίας ενδιαφέρον παρουσιάζει και εκείνο το «σαρκάζω» για το οποίο ο αρχαίος ερμηνευτής λέει: «μετά πικρίας ή ηρέμα τας των χειλέων σάρκας διανοίγειν» – κομμάτι φευγάτο, πλην άκρως παραστατικό.

μετά

Σημασιολογικό πολυεργαλείο το «μετά», αλλά οι παλιοί φιλόλογοι που απαιτούσαν απαγγελία «σα νεράκι» των προθέσεων της αρχαίας ελληνικής γραμματικής παρέλειπαν να επισημάνουν ότι το λεξίδιο αυτό μπορούσε να παίζει καντρίλιες με τις έννοιες του χώρου, του χρόνου και του τρόπου, συχνά και με τις τρεις ταυτόχρονα: η «μεταβολή», η «μετάφραση» και η «μετάνοια» είναι συναρτήσεις του αλλού, του άλλοτε και του αλλιώς.

Αλλά ακόμη και οι πιο επαρκείς φιλόλογοι τότε δεν μπορούσαν να προβλέψουν τις δόξες που επεφύλασσε το μέλλον σ’ αυτό το «μετά». Η αρχή έγινε όταν ένας νεότερος εκδότης, τοποθετώντας μια ομάδα συγγραμμάτων του Αριστοτέλη μετά τα «Φυσικά» του, άνοιξε τον δρόμο για τη «Μεταφυσική», δηλαδή για τον στοχασμό πάνω σε θεμελιώδη οντολογικά ζητήματα (τι είναι η πραγματικότητα; τι είναι ο χρόνος; κ.ά.). Απόφυση αυτής της τροπής είναι το «μεταφυσικός» στην πιο κοινόχρηστη σημασία του για να δηλώσει ικανότητες, ανησυχίες ή φαινόμενα που δεν μπορούν να ερμηνευθούν λογικά.

Ήρθε κατόπι η «μεταγλώσσα», τουτέστιν η γλώσσα που μιλάει για γλώσσα (για παράδειγμα: το «μετά» είναι γραμματική πρόθεση), το «μεταθέατρο» (που σχολιάζει ή παίζει με τις θεατρικές συμβάσεις), άλλα παρεμφερή με πρώτο συνθετικό το «μετά» και πιο πρόσφατα η «μετα-αλήθεια» και τα ψυχοπαίδια της, τα «μετα-γεγονότα», που δεν είναι ούτε αλήθεια ούτε γεγονότα. Και είναι περίεργο που μια συνήθης ντόπια πρακτική δεν μοιάζει να ονοματίστηκε ακόμη ως «μετα-επιτροπή».

Σχολαστικό και δασκαλίστικο το σημερινό Λεξιλογείον, γι’ αυτό ας πάμε για ένα χαλαρωτικό after – μόνο που κι αυτό «μετά» είναι.

ύβρεις

Ίσως το πιο θεαματικό και διακεκριμένο κρούσμα «ύβρεως» να ήταν το μαστίγωμα του Ελλήσποντου με εντολή του Ξέρξη σε ένδειξη εξουσιαστικής ισχύος. Κακουργηματική παραβίαση της φυσικής και ηθικής τάξης είναι η αρχική σημασία της λέξης «ύβρις». Σε σημασιολογική κατάψυξη μέρος του αρχικού δηλωτικού φάσματος διατηρείται σήμερα στις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, ενώ στη σημερινή ελληνική οι «ύβρεις» δηλώνουν μόνο το είδος απρέπειας που αντιμετωπίστηκε παραδοσιακά με «πιπέρι στο στόμα».

Και, βέβαια, υβρεολόγιο διέθεταν και διαθέτουν όλες οι γλώσσες, με πιθανή εξαίρεση τη γλώσσα των αγγέλων. Ευρύ και κάθε άλλο παρά πολιτικώς ορθό είναι και το σχετικό ρεπερτόριο της αρχαίας ελληνικής, όπου διαλάμπουν οι «καταπύγονες», οι «ευρύπρωκτοι» και οι «βδελυροί» του Αριστοφάνη και όχι μόνο (βλ. μετάφραση στα λύματα του λεξιλογίου ή στα λήμματα του λεξικού).

Δεν πρόκειται για «ύβρεις» αλλά για «κακολογίαν», «κακηγορίαν», «λοιδορίαν» και «βωμολοχίαν», για να περιοριστούμε στα πιο εύχρηστα της προγονικής «λόγω εξύβρισης», ζήτημα για το οποίο ο Πλάτων έχει να πει μερικά ενδιαφέροντα πράγματα.

Κάποιοι, λέει, είτε από ψυχασθένεια είτε επειδή είναι από γεννησιμιού τους εριστικοί, όταν μιλούν δημόσια με την παραμικρή διαφωνία αρχίζουν τις βρισιές και τους χαμαίζηλους καβγάδες, «επιφέροντες γυναικείας εαυτοίς φήμας» (σημ.: έτσι λέγεται στα αρχαία ελληνικά το «ξεκατινιάζονται»).

Σεξιστής ο αρχαίος σοφός αλλά σωστό το νομοσχέδιο που εισηγείται: «Μηδένα κακηγορείτω μηδείς» – και αν κάποιος επιμένει να τον μαζεύουν οι αρμόδιοι. Ακόμη σοφότερη η πρόταση για χρηματικό πρόστιμο – σε παλιές, πολύ παλιές, δραχμές, εννοείται.

επική οργή

Θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι το Γραφείο Ιστορικολογοτεχνικών Υποθέσεων (αν υπάρχει) του αμερικανικού Υπουργείου Άμυνας έκανε εύστοχη επιλογή όταν αποφάσισε να ονοματίσει την επιχείρηση εναντίον του Ιράν «Επική Οργή». Έπος και οργή πηγαίνουν ανέκαθεν χέρι χέρι. Έχουμε και λέμε.

Με τη λέξη «μήνιν», που σημαίνει «οργή», αρχίζει το διασημότερο έπος της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. «Ψάλλε, θεά, την οργή του Αχιλλέα …». Ο κινητήρας της πολεμικής μηχανής στην Ιλιάδα είναι η οργή (του Αχιλλέα ή εύθικτων θεών) και οι ήρωες το καύσιμο. Αλλά οργή θεού κρατάει και τον Οδυσσέα δέκα χρόνια μακριά από την Ιθάκη: «Όλοι οι θεοί τον συμπονούσαν αλλά τον κατέτρεχε αλύπητα ο Ποσειδώνας», ο οποίος «ασπερχές μενέαινεν» (=ήταν ακατάπαυστα οργισμένος). Ας σημειώσουμε παρεμπιπτόντως ότι η ομηρική «μήνις» εμφανίζεται πού και πού και σήμερα σε αρχαιότροπες κορώνες ενώ κάποιοι επιμένουν να «πνέουν μένεα».

Αλλά οργή κανοναρχεί και το άλλο μεγάλο έπος της Ευρώπης, την Αινειάδα του Βιργιλίου, ο τρωαδίτης ήρωας του οποίου θαλασσοδέρνεται και τυραννιέται «εξαιτίας της οργής» (ob iram) της κακιωμένης Ήρας. «Zornepen» (=έπη της οργής) είναι η κωδική ονομασία που έδωσαν στις αφηγήσεις αυτές οι Γερμανοί φιλόλογοι.

Και, βέβαια, σαν τη Δέσπω, η επική οργή με νύφες και μ’ αγγόνια κάνει κατά προτίμηση πόλεμο. Η λέξη συνδέεται με το αρχαίο ρήμα «πελεμίζω» που σημαίνει «τραντάζω» ή «κραδαίνω», πιθανότατα από το μαχητικό έθος των οπλιτών που έκρουαν δυνατά τις ασπίδες ή έσειαν τα δόρατα προελαύνοντας στη μάχη.

Σεισμός και τράνταγμα άλλης τάξεως συνεχίζει να είναι και ο σημερινός πόλεμος, όπως ξέρουν τώρα όσοι βρίσκονται στη διακεκαυμένη ζώνη των πυραύλων και των drone που εκτοξεύει η επική οργή.

χάος

Το Χάος τοποθετεί στην πρώτη αρχή του σύμπαντος ο Ησίοδος της «Θεογονίας» και, παρόλο που δεν έχει ιδέα για τη γενεσιουργό διακύμανση του κβαντικού κενού, βρίσκεται πιο κοντά στη σύγχρονη Φυσική από τους μυθολόγους της Αιγύπτου που αναγκεμένοι για νερό ονειρεύτηκαν μια αρχέγονη υδάτινη μάζα.

Βλαστός από πανάρχαιη ινδοευρωπαϊκή ρίζα, η λέξη «χάος» αρχικά σημαίνει απλώς το κενό, είτε πρόκειται για τη λιόχαρη «νεφελοκοκκυγία» του Αριστοφάνη είτε για τη μυριστική και σκοτεινή «άβυσσο» του Ελύτη.

‘Ολα τα λεξιλογικά απότοκα της ρίζας αναφέρονται στην έννοια του «κενού» και του «ανοιχτού». Δεν είναι μόνο οι αγιάτρευτες πληγές που «χαίνουν», είναι και τα στόματα που μπορεί να «χάσκουν» από έκπληξη, λαχτάρα ή και πνευματική νωθρότητα. «χασκάζεις», δηλαδή χασκογελάς, ενώ δεν παίρνεις χαμπάρι που σε εξαπατούν, λέει ο Βδελυκλέων στους αριστοφανικούς «Σφήκες». Από την ίδια σοδειά είναι ο «χαύνος» που μπορεί να σημαίνει τον ελαφρόμυαλο, ενώ χρήσιμο θα ήταν να ξεσκονίσουμε ένα άλλο αριστοφανικό τιμαλφές: το «χαυνοπολίτης». Και δεν πέφτουν έξω τα ετυμολογικά κιτάπια που συσχετίζουν αρχαίους «χάσκοντες» και σημερινούς «χάν(ν)ους» με ευρεία κατανομή από τον Πόντο ως την Πελοπόννησο.

Αφηρημένα εννοιολογήματα, μπλα μπλα και «χάος» είναι τα τρία βασικά μαθήματα στο «μεταμοντέρνο» και κουλτουριάρικο φροντιστήριο του Σωκράτη στις «Νεφέλες», και εδώ μπορούμε να διακρίνουμε καθαρά τη μεταφορική ανασημασιολόγηση του «χάους» που σήμερα ανακαλεί παραστάσεις σύγχυσης, ανακατωσούρας και καταστροφής.

Με αυτή τη μεταφορική γόμωση η λέξη καλείται να διακονήσει τις δραματικότητες και τις υπερθετικότητες της συμπολιτεύουσας ή αντιπολιτεύουσας ρητορικής. Και καλό θα ήταν να αποφεύγεται η κατάχρησή της, επειδή η κατάχρηση είναι μήτηρ ανίας και επειδή το «χασμουρητό» από την ίδια ρίζα κατάγεται.

campus

Ανέφελο καλοκαίρι και αναψυκτικές πνοές ζεφύρου περίμεναν τους ομηρικούς VIP στον παράδεισο της αντίπερα όχθης, στο «Ηλύσιον Πεδίον». campus είναι η λατινική λέξη για το «πεδίον», και οι Ρωμαίοι, που δεν κατάφεραν να φανταστούν τίποτε καλύτερο, αρκέστηκαν στη μετάφραση: Elysii Campi (=Ηλύσιοι Κάμποι).

Η πιο διακεκριμένη στιγμή στην κατοπινή καριέρα του επιθέτου σήμανε όταν ο Μπετόβεν απομνημείωσε στην «Ενάτη» του την «Ηλύσια κόρη» του Φρίντριχ Σίλερ, αλλά ενδιαφέρουσα είναι και η διαδρομή του campus.

Campus Martius (=Πεδίον του Άρεως) ήταν το μοναδικό εκλογικό κέντρο της αρχαίας Ρώμης, εκεί κατέβαιναν από τα αρχοντικά τους στους γύρω λόφους οι επίδοξοι αξιωματούχοι και έτσι το «κατεβαίνω στον Κάμπο» έφτασε να σημαίνει «βάζω υποψηφιότητα». Όποιος έτυχε να αναρωτηθεί για ποιο λόγο κάποιος «κατεβαίνει» υποψήφιος, τώρα έχει την απάντηση – και αν το παιδέψει λίγο ακόμη θα ξεκλειδώσει και την «καμπάνια», διαφημιστική ή προεκλογική.

Μας έδωσε και πιο ευχάριστα πράγματα ο λατινικός campus, όπως, για παράδειγμα, τη λέξη campania που σημαίνει την καμπίσια απλωσιά και έδωσε το όνομά της πρώτα στη γαλλική περιοχή της Champagne και στη συνέχεια στο αφρώδες νέκταρ που αρδεύει τις πιο εορταστικές μας περιστάσεις.

Και ενώ ο λατινικός campus ήταν από νωρίς βολεμένος στα ελληνικά ως κάμπος, αίφνης εμφανίστηκε με την αρχική φορεσιά του ως campus απ’ τον καιρό που κάποια αμερικανικά κολέγια καταχώρισαν τα οικόπεδά τους στο κτηματολόγιο με αυτή την ονομασία.

Άλλο ζήτημα τώρα που, με άσυλο ή χωρίς άσυλο, όσα κατά καιρούς συμβαίνουν στον δικό μας πανεπιστημιακό campus θα έκαναν τον Κώστα Κρυστάλλη να αναστενάξει «πάρτε με πάνω στα βουνά τι θα με φάει ο campus».

μόρια

Πριν από εκατό περίπου χρόνια, ένας σοφός της Οξφόρδης έγραψε ότι το να συγκρίνεις μια σελίδα του Θουκυδίδη με μια σελίδα του Πλάτωνα είναι σα να συγκρίνεις μια σελίδα του Μπαχ με μια σελίδα του Μπετόβεν. Βαθύ το μυστήριο, και η εξήγησή του βρίσκεται στη χρήση των μορίων, δηλαδή λέξεων όπως το «μεν», το «δε», το «γαρ», το «γε», το «δη» και δεκάδων άλλων με τις οποίες είναι κατάσπαρτος ο λόγος της κλασικής αρχαιότητας. Εκφράζουν ένα ευρύ φάσμα τονικότητας, έμφαση, έκπληξη, ειρωνικό τόνο και λειτουργούν τόσο ακαριαία και διακριτικά που η μετάφρασή τους στις νεότερες γλώσσες είναι περίπου ανέφικτη.

Γράφει πάλι ο Άγγλος μαέστρος: «Τα μόρια μοιάζουν με σημάδια πάνω σε μουσική παρτιτούρα, σημάδια που δεν υπαγορεύουν αλλά προτείνουν τρόπο ερμηνείας». Έχουμε την παρτιτούρα αλλά θα παραμείνουμε βαρήκοοι για τη μουσική ενός πλατωνικού διαλόγου – που σημαίνει ότι μόνο έμμεσα μπορούμε να αφουγκραστούμε τον αρχαιοελληνικό κλασικό λόγο στο μεσουράνημα της εκφραστικής του πληρότητας. Πάντως, κάτι ξεβράστηκε από τούτο το «ναυάγιο» στις νεοελληνικές μας ακτές και το μοριακό αραβούργημα της ελληνικής τιμούμε όταν, για παράδειγμα, λέμε «ο Νίκος, προνοητικός γαρ, είχε φροντίσει να κλειδώσει την πόρτα».

Όμως πιο «πιασάρικη» ιστορία έχει ένα άλλο μόριο, το «δη», το οποίο στην πιο εμφατική μορφή του ως «δήθεν» προσποιείται την αλήθεια αλλά έχει τη δύναμη του ψεύδους, σύμφωνα με τις διευκρινίσεις του Λεξικού του Σουίδα. Επιβιώνει αυτούσιο αλλά τώρα κυκλοφορεί και με αναγόμωση slang ως «δηθενιά», κατά το «αμερικανιά.

Μπράβο στο Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών που του βρήκε γωνιά ανάμεσα στα λήμματά του. Μπράβο και στα CCTV νεολογισμών της Ακαδημίας που ιχνηλάτησαν και την κινηματική εκδοχή του, τον «δηθενισμό».

Τι σου κάνει ένα μόριο!

οπαδοί

Για τον αθλητή που διαπρέπει, λέει ο Πίνδαρος, ο επινίκιος ύμνος είναι η πιο αρμοστή «οπαδός» (=ακόλουθος). Το ρίζωμα είναι παμπάλαιο, ινδοευρωπαϊκό και στην ελληνική έχει δώσει λέξεις από τις οποίες άλλες, όπως το «έπομαι», έφτασαν αλώβητες ως σήμερα και άλλες μένουν καταχωνιασμένες βαθιά στο αρχαιογνωστικό ερμάρι, σαν το «οπάζω» που σημαίνει «δίνω κάποιον ως ακόλουθο». Ο κακιωμένος ομηρικός Αχιλλέας αρνείται να βγει στη μάχη εναντίον των Τρώων, στέλνει όμως αντ’ αυτού τον Πάτροκλο, δίνοντάς του ως ακόλουθους πολλούς άντρες – «πολύν δ’ άμα λαόν όπασσε».

Ο «οπαδός» μπορεί να είναι ο συμπολεμιστής, ο πιστός συνοδός, ο υπασπιστής ή ο υπηρέτης. Ο Ευρυβάτης είναι «οπαδός» του ομηρικού Οδυσσέα και μια «οπαδός», δηλαδή μια βάγια, από το παλάτι περιγράφει το χαροπάλεμα της Άλκηστης του Ευριπίδη. Ωστόσο, είναι η δαιδαλώδης υψηγορία του Αισχύλου (με την οποία «φρίκαρε» ο Ευριπίδης) που απομνημειώνει τη λέξη (με τη μορφή μετοχής) σε μια δυσπρόσιτη εικόνα: «όψη ονειροφαντασιάς που φτεροκοπά ακολουθώντας του ύπνου τα μονοπάτια» – (πτεροίς οπαδούσ’ ύπνου κελεύθοις).

Από παλιό και τρανό τζάκι, με προϋπηρεσία σε Όμηρο και Αισχύλο (και δεν είναι μόνο αυτοί) είναι οι λέξεις μας που κάποτε, εννοιολογικά στενεμένες ή πεζοδρομημένες, καταφέρνουν να διατηρούν κάτι από τις πρώτες εμφάσεις τους.

Πιστοί ακόλουθοι, συχνά σε «μάχη», και οι συγκαιρινοί μας οπαδοί, το οπαδικό πνεύμα ένας γρανίτης χωρίς αναποφάσιστους και αλλαξοπιστήσαντες, η μάζα τους κρίσιμη σε εκλογικούς και προεκλογικούς υπολογισμούς – κι ας εκτρέπονται συχνά στο δωσίλογο οπαδιλίκι. Είναι «πολύς λαός πόλεμόνδε πεμπόμενος» που, αλίμονο, έχει κι αυτός τους δικούς του πεσόντες.

δοξαστικόν

Χρειάστηκαν οι όψιμες εμφάσεις της χριστιανικής δοξολογίας για να καταλήξουν το «δοξάζω» και η «δόξα» στη σημερινή σημασία τους. Το «ου κακώς δοξάζεις» του Πλάτωνα δεν σημαίνει τίποτε περισσότερο από το «έχεις δίκιο», στον καιρό του η «δόξα» έκανε σημασιολογική καριέρα κυρίως ως «γνώμη/άποψη» και στις περιπτώσεις που έπαιρνε την εννοιολογική απόχρωση της «φήμης» η φήμη μπορούσε να είναι είτε για καλό είτε για κακό – μπορούσες, με άλλα λόγια, να πιστώνεσαι με «δόξαν επί σοφία» αλλά και να χρεώνεσαι με «δόξαν επ’ ασεβεία».

Πάντως, τον πιο ύποπτο ρόλο η «δόξα» τον είχε στη φιλοσοφία του Επίκουρου. Στην υλιστικό του σύστημα, όπου το μονοπώλιο της αλήθειας το είχαν οι αισθήσεις, η «δόξα» μοιάζει με δολιοφθορέα που παρεμβάλλεται και αλλοιώνει τα αισθητηριακά δεδομένα. Το αποτέλεσμα στην καλύτερη περίπτωση είναι η παρερμηνεία, στη χειρότερη η φαντασίωση ή η παραίσθηση. Όταν ο μητροκτόνος Ορέστης του Αισχύλου βλέπει μπροστά του τις Ερινύες, η κορυφαία του Χορού (που δεν έχει λόγο να τις βλέπει) τον ρωτάει έκπληκτη «τίνες δόξαι σε στροβούσιν;» (=ποιες παραισθήσεις σε δέρνουν;).

Παραισθήσες, κενοδοξίες και φαντασιώσεις είχε κατά νου και ο ιερός Αυγουστίνος όταν αναφερόμενος στον παγανιστικό εαυτό του πριν από τη συνάντησή του με τον χριστιανισμό γράφει ότι η ψυχή του ήταν γεμάτη με «illusiones» (= ψευδαισθήσεις). Η λατινική λέξη παραπέμπει στα συνώνυμα και συγγενικά του «παιχνιδιού» και είναι αυτή που επικράτησε στη σύγχρονη ορολογία της ψυχιατρικής (illusion, delusion), είναι όμως ενδιαφέρον ότι οι κλινικές περιγραφές τέτοιων καταστάσεων μιλούν για «δοξαστικές διαταραχές» – η πιο γνωστή από τις οποίες είναι ίσως αυτή που πυροδοτείται από υπερβάλλουσα αίσθηση προσωπικής ισχύος και μεγαλείου.

Και δεν προβλέπονται βραβεία για όποιον μαντέψει ποιο είναι το διασημότερο κρούσμα των ημερών μας.

φωρ

Παλιά σε Αθήνα και Ρώμη ονομάτιζαν με την ίδια λέξη τους σεσημασμένους της κλεφτουριάς. «Φωρ» έλεγαν τον κλέφτη στο κλεινόν άστυ, ως fur τον στιγμάτιζαν οι Λατίνοι που, χαριτολογώντας ή κατ’ ευφημισμόν, τον κωδικοποίησαν και ως homo trium litterarum, τουτέστιν, «άνθρωπο τριών γραμμάτων». «Αποκαλύπτω, πιάνω στα πράσα» σημαίνει το ρήμα «φωράω» και «εφωράθησαν τα ψευδή μεμαρτυρηκότες» είπε κάποτε ο εύγλωττος Δημοσθένης όταν μετά από ενδελεχή έρευνα κάποιοι αποδείχτηκαν πέραν αμφιβολίας ψευδομάρτυρες.

Με τη γενική σημασία «ολοφάνερος» απαντά συχνά και το επίθετο «αυτόφωρος» και για «αυτόφωρους» υπονομευτές μιλάει ο Συρακούσιος Αθηναγόρας του Θουκυδίδη. Έτσι φτάσαμε και στο «επ’ αυτοφώρω» που πρωταγωνιστεί σε μια σημαδιακή, πάντα χρήσιμη και, ως φαίνεται, πάντα επίκαιρη φράση του ρήτορα Αντιφώντα: «επ’ αυτοφώρω κλέπται των δημοσίων χρημάτων».

Μιλάμε για παλιά ινδοευρωπαϊκή ρίζα, και σκαλίζουμε το χρονοντούλαπο της ετυμολογίας και της αρχαιομάθειας όχι μόνο επειδή μπορεί να δράσει αποτελεσματικά κατά της ανορθογραφίας αλλά και επειδή άξιον και δίκαιον εστί να καμαρώνουμε πού και πού (και με το μέτρο) για την αρχοντική καταγωγή των γλωσσικών μας κειμηλίων.

Άλλο τώρα αν με του καιρού τα γυρίσματα οι αρχόντισσες κυρίες καταδεχτούν να κατέβουν στα μπουζούκια και ο «αυτόφωρος» του Θουκυδίδη αναβιώσει σε λαϊκή απογευματινή ως «αυτοφωράκιας» – που είναι, λέει, αυτός που βγαίνει μπροστά και ενώ ο ίδιος δεν φταίει παίρνει πάνω του το φταίξιμο για να μείνει στο απυρόβλητο κάποιος «μεγάλος».

Ιδού το αρχαίον κλέος με «μαλλιαρή» κατάληξη -άκιας, όπως πεναλτάκιας, κορτάκιας, γκομενάκιας (όλα κατοχυρωμένα στο Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών). Ευνόητον ότι πρόκειται για τεχνική ορολογία της πολιτικής που πιθανότατα κυοφορήθηκε στο καφενείο (της Βουλής εν προκειμένω).

Είναι εκφραστικό, γουστόζικο, χρήσιμο και δικαιούται θέση στο Λεξικό.

ελπίδα

Ο Δίας, λέει ο αρχαίος Ησίοδος, έστειλε τη γυναίκα (Πανδώρα το όνομά της) ως τιμωρία για την κλοπή της φωτιάς από τον Προμηθέα και όταν εκείνη άνοιξε το πιθάρι της (η συσκευασία σε «κουτί» είναι εκ παραδρομής) κάθε λογής δεινά ξεχύθηκαν για τους θνητούς και μόνο η Ελπίδα απόμεινε μέσα – «μούνη δ’ αυτόθι Ελπίς ένδον έμεινε». Σεξιστικός ο μύθος πλην ακούγεται επίκαιρος κάθε φορά που είτε ο Πάπας εν πάση επισημότητι είτε κάποιος βιαστικός διαβάτης στην Ερμού απαγγέλλει το ευχολόγιο επί τη ανατολή της νέας χρονιάς – σπανίως κάτι πρωτότυπο και σχεδόν πάντα «ελπίδα για κάτι καλύτερο σε έναν κόσμο που μαστίζεται από κάθε λογής προβλήματα».

Οι φιλύποπτοι αναρωτιούνται ανέκαθεν για τον ρόλο αυτής της σχεδόν θεοποιημένης Ελπίδας και δεν έχουν άδικο αφού το εννοιολογικό μητρώο της λέξης βαρύνεται από παλιά με επαμφοτερισμούς. Οι διευκρινίσεις του Πλάτωνα είναι χαρακτηριστικές: ελπίδα, λέει, είναι το κοινό όνομα του αισθήματος αναμονής για κάτι που μπορεί να είναι ευχάριστο ή δυσάρεστο, και αν πρόκειται για το δεύτερο η ελπίδα είναι συνώνυμη του φόβου – «φόβος η προ λύπης ελπίς».

Σε ουδέτερη ζώνη με τη σημασία «νομίζω» ή «πιστεύω» απαντά συχνά και το ρήμα «ελπίζω», ωστόσο διατυπώσεις όπως το «ελπίζει δυνατός είναι άρχειν» (=πιστεύει ότι έχει τη δυνατότητα να διοικεί) του Πλάτωνα εξηγεί τη μετάβαση στη σημερινή σημασία του.

Αρχή χρονιάς, λοιπόν, και είθισται ή επιβάλλεται να ελπίζουμε. Κι αν μας μπερδεύει η Ελπίδα του Ησίοδου, ας ελπίζουμε κατά τη συνταγή του Οβίδιου:

Άπαξ και την πιστέψεις, η Ελπίδα μακροημερεύει,
είναι θεά απατηλή αλλά βολεύει.

χρονιάρες λέξεις

Η νόσος ήταν γνωστή από καιρό αλλά έγινε είδηση όταν το Oxford University Press ανέδειξε το brainrot ως λέξη της χρονιάς για το 2024: «σάπισμα του μυαλού» λόγω υπερκατανάλωσης ευτελούς ψηφιακού περιεχομένου.

Ένα χρόνο αργότερα το αντισηπτικό μάλλον δεν βρέθηκε, η ψηφιακή σοδειά συνέχισε να χάνει σε ποιότητα ό,τι κέρδισε σε ποσότητα, και το λεξικό Merriam-Webster επέλεξε ως λέξη της χρονιάς για το 2025 τον μονοσύλλαβο παφλασμό slop (=χυλός, πολτός, λαπάς και άλλα ιδιαζόντως ανορεκτικά) με τον οποίο χαρακτηρίζεται μεγάλο μέρος της ψηφιακής κουζίνας, κυρίως από τον καιρό που ανέλαβε ως sous chef η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Είναι προφανές ότι υπάρχει κάποια «χημική» συνάφεια ανάμεσα στα «σάπια» του 2024 και το slop του 2025, και αν η τάση δεν αντιστραφεί κάποιο δραστικότερο κακέμφατο θα πρέπει να βρεθεί για το 2026.

Σε ποικίλες εκδοχές του slop, πάντως, οδηγούν και τα περισσότερα «δολώματα» του Διαδικτύου. Ο τεχνικός όρος είναι click bait και αναφέρεται στο τέχνασμα που σε ωθεί να κλικάρεις προκειμένου να ικανοποιήσεις την περιέργειά σου, συνήθως για κάτι συνταρακτικό ή σκανδαλώδες, ενώ άλλα δολώματα είναι σχεδιασμένα ως θρυαλλίδες οργής που συνήθως εκτονώνεται με βόρβορο online χυδαιοτήτων. Πρόκειται για την ειδική υποκατηγορία του «δολώματος οργής», το πελατολόγιο της οποίας αυξήθηκε θεαματικά και έκανε το «rage bait» λέξη τoυ 2025 για τους εκλέκτορες της Οξφόρδης.

Μόνο ο Δάντης της «Κόλασης» θα μπορούσε να περιγράψει επαρκώς «μυαλά σε κατάσταση προχωρημένης σήψης που τρέφονται με χόλιασμα και slop». Αλλά ας μην είμαστε τόσο απαισιόδοξοι – και για να ελαφρύνουμε τη διάθεση, ως ελληνική απόδοση του rage bait προτείνουμε το «χόλωμα».

χρόνος

«Κινούμενη εικόνα της αιωνιότητας» («κινητή εικών αιώνος») είναι ο χρόνος, αποφάνθηκε ο Πλάτων, εκφράζοντας ως ποιητής αυτό που σκεφτόταν ως φιλόσοφος. Πάντα πιο εμπειρικός, ο διασημότερος μαθητής του, ο Αριστοτέλης, μίλησε για τον χρόνο ως κίνηση από ένα «πριν» προς ένα «μετά» όπως την αντιλαμβάνεται και την μετρά ένα νοήμον υποκείμενο. Πιο ριζοσπαστικό, το νοήμον υποκείμενο του ιερού Αυγουστίνου αρνείται αντικειμενική υπόσταση στο παρελθόν και το μέλλον, μεταστοιχειώνοντας το πρώτο ως «ανάμνηση», το δεύτερο ως «προσδοκία» και επιτρέποντας ένα ακαριαίο και φευγαλέο «παρόν» πριν ομολογήσει αφοπλιστικά: «Αν κανείς δεν με ρωτήσει ξέρω τι είναι ο χρόνος, αν κάποιος με ρωτήσει δεν μπορώ να του το εξηγήσω».

Αλλά ο γρίφος μάς αφορά πολύ άμεσα για να σεβαστούμε την ερμητικότητά του. Είναι ο χρόνος ανεξάρτητος από την αντιληπτική δραστηριότητά μας ή αποτελεί απλώς το αποκύημά της; Προχωράει χωρίς να κοιτάζει τη δική μας μελαγχολία ή ορίζεται από τα αισθήματα και τη μνήμη μας; Είναι διακριτός από τον χώρο ή πηγαίνει σφιχταγκαλιασμένος με αυτόν και ποικίλλει ανάλογα με την ταχύτητα και τη βαρύτητα; Το μυστήριον τούτον μέγα εστί …

Και αν η ωκεανογράφηση του χρόνου μόνο σκοτοδίνη μάς προκαλεί, μπορούμε να αρκεστούμε στο κοινό τικ τακ του ρολογιού παρόλο που ο «εφέρπων χρόνος» του Πίνδαρου υπονοεί το ύπουλο εκείνο «ανεπαισθήτως» για το οποίο ξέρουμε με σιγουριά ένα μονάχα: ότι γιορτάζουμε το πέρασμα και την αλλαγή του ενώ είμαστε ταυτόχρονα παρανάλωμά του.

Και έτσι ας θυμηθούμε το δυσερμήνευτο Μυστικό του Ρόμπερτ Φροστ:

Υποθέσεις κάνουμε χορεύοντας τριγύρω του
πιασμένοι χέρι με χέρι,
αυτό στη μέση κάθεται, και ξέρει.

τρακτέρ

Είναι καλύτερα τα μουλάρια από τα βόδια στο να σέρνουν το αλέτρι («ελκέμεναι άροτρον») βεβαιώνει ο Όμηρος, και «έλκω» είναι η αρχική μορφή του ρήματος που σημαίνει «σέρνω, τραβώ». Το πέρασμα από την κυριολεξία στη μεταφορά (ελκυστικός) έγινε νωρίς και με αυτήν την έμφαση χρησιμοποιεί ο Πλάτων το «ελκτικός». Τα ευχάριστα πράγματα μάς «τραβούν» αλλά το «τραβηχτικός» της νεοελληνικής μεταγλώττισης ακούγεται μάλλον σαν ψυχαρισμός.

Όπως ίσως θυμούνται όσοι χρειάστηκαν τα λατινικά για να διαβούν τη στενοποριά των Πανελλαδικών, το λατινικό ομόλογο του «έλκω» είναι το «traho» από το οποίο, δυνάμει της ίδιας μεταφορικής λογικής, λατινογενή και μη ιδιώματα προμηθεύτηκαν τη λέξη για το «ελκυστικός» (attractif, attrativo, attractive κ.ά.) – και από αυτήν τη λεξιλογική παρέα έχουμε δεξιωθεί το γαλλικό «ατραξιόν» για το οποίο το Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών γράφει: «οτιδήποτε προσελκύει το ενδιαφέρον, την προσοχή».

Γαλλικό, από την ίδια παρέα, είναι και το «τρακτέρ», προφανώς καλύτερο και από τα ομηρικά μουλάρια στο να τραβάει το αλέτρι. Η επίσημη ελληνική ονομασία του είναι «ελκυστήρας» – σωστά, πλην εδώ χωράει η υποψία ότι αυτός που το ονομάτισε έτσι μάλλον δεν θυμόταν ότι για τον γυναικολογικό Ιπποκράτη «ελκυστήρ» είναι εργαλείο ανάγκης για δύσκολους τοκετούς (εμβρυουλκός). Αν πρέπει να το πούμε κι αυτό, «τρακτέρ» λέγαν παλιά το ίδιο εργαλείο και οι Γάλλοι μαιευτήρες.

Λέξεις είναι η πραμάτεια του Λεξιλογείου και αλλουνού παπά ευαγγέλιο το πότε αποφασίστηκε ότι η δεύτερη ζωτική λειτουργία του τρακτέρ είναι το διαμαρτυρόμενο μπλόκο.

Το βέβαιο είναι ότι η σμηνοσειρά των «ελκυστήρων» σε δημοσιές και σοκάκια είναι λίγο από λογοπαίγνιο και αρκετά από «ατραξιόν», ακριβώς όπως περιγράφεται στο Λεξικό της Ακαδημίας.

re-branding (ή: μαθήματα εγκαυστικής)

Κάποτε η Λιβύη αντί για άτεγκτους φυλάρχους έβγαζε φωστήρες πανεπιστημοσύνης σαν τον Ερατοσθένη (από την Κυρήνη) που διέλαμψε ως μαθηματικός, αστρονόμος, φιλόλογος και γεωγράφος. Και είναι αυτός που αφηγήθηκε ένα περιστατικό από την προέλαση του Μακεδόνα στρατηλάτη στην Ανατολή: όταν οι στρατιώτες του έφτασαν στη γη των Ινδών είδαν βόδια που είχαν στο πετσί τους έγκαυστο το σχήμα ροπάλου και από αυτό συμπέραναν ότι ο Ηρακλής είχε πάει ως την Ινδία – «βους εγκεκαυμένας ρόπαλον».

Η πρακτική παλιά: ένα πυρωμένο σίδερο σε συγκεκριμένο σχήμα πιεζόταν πάνω στο δέρμα του ζώου (κυρίως αλόγων και βοοειδών) αφήνοντας ανεξίτηλο σημάδι ιδιοκτησίας. Δεν γνωρίζουμε πώς το έλεγαν οι Ινδοί αλλά στα ράντσα των παλιών καλών Γουέστερν οι γελαδάρηδες το έλεγαν «brand» και «branding».

Ωστόσο η λέξη προχώρησε προς τα υψηλά πεπρωμένα της όταν ανέτειλαν οι εποχές του marketing, όπου ταυτίζει μια εταιρεία και τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες της δημιουργώντας συνδηλώσεις αξιοπιστίας και φήμης – στοιχεία που συνηχούν στη χαρμόσυνη διαπίστωση ότι «Η Ελλάδα είναι ένα από τα πρώτα πέντε τουριστικά brand στον κόσμο».

Το αν η σύγχρονη πολιτική αποτελεί marketing δεν είναι ζήτημα αρμοδιότητος του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας, το οποίο όμως αισθάνεται υποχρεωμένο να κάνει μια δυο επισημάνσεις. Η πρώτη είναι ότι το branding, εκτός από τα βοοειδή, χρησιμοποιούνταν παλιά για να «στιγματίσει» ποινικούς παραβάτες, αλλά αυτό είναι απλώς ιστορία.

Η δεύτερη είναι πιο ουσιαστική. Είπαμε ότι το branding αφήνει ανεξίτηλο σημάδι, όπερ σημαίνει ότι το re-branding δεν είναι εύκολη υπόθεση: δύσκολα εξαλείφεται το παλιό και είναι μάλλον αντιπαραγωγικό να έχεις το καινούριο πλάι στο, έστω και αμυδρό, σημάδι του παλιού.

Και δεν ξέρουμε τι έκαναν για το πρόβλημα αυτό οι Ινδοί και οι καουμπόι.

κουίζ (Δύσκολες λέξεις, περίεργες έξεις)

Δεν γνωρίζουμε ακριβώς το ποιος και πότε δρομολόγησε το κουίζ «ξέρετε τι σημαίνει η τάδε λέξη;», το βέβαιο όμως είναι ότι καθώς άρχισαν να αυγαταίνουν τα διάφορα στέκια στο διαδίκτυο και αλλού άνοιξε εκθετικά και η όρεξη για λεξιλογικούς γρίφους. Βέβαια, στο ζήτημα αυτό το ελληνικό διαχρονικό ορυχείο είναι μεν ιδιαίτερα γενναιόδωρο πλην με τόσους μερακλήδες στην πιάτσα το μεταλλευτικό απόθεμα θα αρχίσει να μειώνεται και κάποια στιγμή θα χρειαστεί να περάσουμε από τα ήπια στα σκληρά. Άλλο είναι να ρωτάς το δύσκολο και απαιτητικό «ασκαρδαμυκτί» ή το «παράφερνα», που μπορεί να συναντήσεις και στον κυρ Αλέξανδρο, κι άλλο να φτυαρίζεις «σπάνιες γαίες» για να μυσταγωγείς σαδιστικά τους ανύποπτους ρέκτες: τι σημαίνει «γήτειον» (=κρεμμύδι), «φύσκη» (=παραγεμισμένο λουκάνικο), «χαλαίρυπος» (=σαπουνάδα), «κασωρίς» (=πόρνη), «κιξάλλης» (=ληστής);

Πάντως, παρόλο που βάσει καταστατικών αρχών δεν ασχολείται με λεξιλογικά υπεριώδη αυτού του τύπου, το Λεξιλογείον, έτσι για χαλάρωμα, εκτιμά ότι κάποιες από τις σπανιότητες της ελληνικής που βρίσκονται χρόνια και ζαμάνια σε απόσυρση διαθέτουν ιδιόμορφη «γκλαμουριά», έχουν βαρύ βιογραφικό και μονολεκτική αιχμηρότητα, και καθώς προσφέρονται σε επίκαιρη χρήση θα μπορούσαμε ίσως να τις δοκιμάσουμε σε επανακυκλοφορία.

Ιδού μια μικρή και ενδεικτική επιλογή:

«Νεοπλουτοπόνηρος», χρήσιμο και ευρείας εφαρμογής, «γαμοστόλος» (= wedding planner), «δημοπίθηκος» (=αυτός που ξεγελάει τον λαό), εγγυημένο από τον Αριστοφάνη, «γραοσόβης» (=εραστής ώριμων κυριών), αριστοφανικό διαμάντι κι αυτό, «βωτιάνειρα» (=η περιοχή που γεννά λεβέντες), όπως η Κρήτη για παράδειγμα, «παρθενοπίπης» (=αυτός που κρυφοκοιτάζει τα κορίτσια).

Τα δύο τελευταία έχουν ομηρική ονομασία προελεύσεως και δεν ανήκουν στα 5.000 κλοπιμαία που, σύμφωνα με κιτάπια Ελληνοσύρων μάγων, άντλησε η αγγλική από τον τυφλό βάρδο.

επιτελεστικά (ή: «αμ’ έπος αμ’ έργον»)

Να το κάνουμε όσο γίνεται απλό: Αν πεις «Ο Τσίπρας αναμένεται να εξαγγείλει την ίδρυση νέου κόμματος», απλώς δηλώνεις κάτι που μπορεί να είναι είτε αληθές είτε fake. Αν όμως ο εν λόγω δηλώσει μεθαύριο ενώπιον Θεού, ανθρώπων και κάμερας: «Αναγγέλλω την ίδρυση νεου κόμματος που θα έχει το όνομα …», τότε οι λέξεις δεν δηλώνουν απλώς αλλά και επιτελούν μια πράξη. Φυσικά για να είναι αληθώς «επιτελεστική» (performative) η πρόταση υπάρχουν προϋποθέσεις, όπως, ας πούμε, ότι ο Τσίπρας που εμφανίζεται στην οθόνη δεν είναι «κολάζ» που πρωταγωνιστεί σε χαβαλέ του Λάκη Λαζόπουλου.

Τέτοια μάς δασκάλεψε ο Άγγλος Τ. Λ. Όστιν (Austin) και μας παρέδωσε δέσμιους στην αμερικανίδα Τζούντιθ Μπάτλερ που αποφάνθηκε ότι το φύλο δεν είναι κάτι που είμαστε αλλά κάτι που «επιτελούμε» καθημερινά με επαναλαμβανόμενους ρόλους, πράξεις και πρακτικές – κάτι που «παριστάνουμε», με άλλα λόγια.

Το Λεξιλογείον έχει άποψη για τα ποσοστά αλήθειας που περιέχει το κήρυγμα αλλά εδώ ενδιαφέρεται κυρίως για τη «λοιμώδη» εξάπλωση του όρου «επιτελεστικός» και ακόμη πιο συγκεκριμένα για τη νεωστί ταυτισθείσα συνομοταξία των «επιτελεστικών αρσενικών».

Χονδρικά, πρόκειται για άντρες που υιοθετούν τρόπους εμφάνισης και συμπεριφοράς που αποκλίνουν από την αρσενική νόρμα προκειμένου να γίνουν αρεστοί ή συμπαθείς σε ένα γυναικείο φύλο που παραπονείται ή καταγγέλλει το αντριλίκι και τα δύσπεπτα παρεπόμενά του. Μπορεί να το κάνουν με ειλικρινή διάθεση, μπορεί να «επιτελούν» υστερόβουλα έναν ρόλο, αλλά, όπως είπε και ο Οβίδιος, «κάνε τον ερωτευμένο και μπορεί στο τέλος να ερωτευθείς πραγματικά».

«Άλφα αρσενικό, macho αρσενικό, metrosexual αρσενικό, τοξικό αρσενικό, επιτελεστικό αρσενικό» – αυτός ο ανδρολογικός κλάδος έχει μέλλον ακόμη.

πρεσβείες (ή: από τον Όμηρο στον Τραμπ)

Όταν ο ομηρικός Αχιλλέας κακιώνει με τον Αγαμέμνονα και πεισματικά οκλαδόν στη σκηνή του αρνείται να πολεμήσει, οι αναγκεμένοι Αχαιοί στέλνουν τον Φοίνικα, τον Οδυσσέα και τον Αίαντα για να τον μεταπείσουν. Αυτή είναι η πρώτη «πρεσβεία» της δυτικής λογοτεχνίας με επικεφαλής τον Φοίνικα όχι μόνο επειδή αυτός υπήρξε παιδαγωγός του Αχιλλέα αλλά και επειδή ήταν «πρεσβύτερος», δηλαδή γεροντότερος, από τους άλλους δύο. Και σύμφωνα με τα ανθρωπογνωστικά πρωτόκολλα παλιότερων εποχών, ο «πρέσβυς» όχι μόνο διαθέτει μεγαλύτερο απόθεμα γνώσης/σοφίας αλλά και δικαιούται μεγαλύτερο σεβασμό.

Από την άποψη αυτή, ο «πρέσβυς» Φοίνικας ενσαρκώνει το συνολικό σχεδόν σημασιολογικό φάσμα της λέξης η οποία, χωρίς ποτέ να αποκοπεί από την αρχική ηλικιακή δήλωση, έκανε διακεκριμένη καριέρα δυνάμει των συνδηλώσεών της (μυαλωμένος, σοφός, σεβαστός, σπουδαίος, αρχοντικός) – τόσο διακεκριμένη που ο Πλούταρχος μπορούσε να κάνει ξεκάθαρη τη διάκριση: «εγώ παλαίτατος, συ δε πρεσβύτατος».

Πάντως, τον είχε προλάβει ο Αριστοφάνης. Η Λυσιστράτη του περιμένει ανυπόμονη τις γυναίκες που έχει καλέσει σε αντιπολεμικό συνέδριο, και όταν αυτές προσέρχονται η σπαρτιάτισσα Λαμπιτώ τής συστήνει μια από τις συνέδρους ως «Βοιωτίαν πρέσβειραν» – όχι γερόντισσα αλλά γυναίκα από σπουδαίο σόι, αρχόντισσα. Και κάτι πιο εύγεστο από τους «Αχαρνής»: ως «πρέσβειρα» προσφωνείται με παρωδιακή επισημότητα μια από τις διασημότερες λιχουδιές του αρχαίου μενού, το χέλι της Κωπαϊδας (θηλυκό στην προγονική γραμματική).

Άτυπος «πρέσβυς» ήταν και ο γερο-Φοίνικας, πολλούς αιώνες πριν η λέξη αποκτήσει τεχνική εξειδίκευση και διπλωματική ταυτότητα. Αλλά όταν θωρείς τις σύγχρονες πρέσβειρες, περισσότερο ή λιγότερο αρχοντικές, μόνο την αρχική σημασία της λέξης δεν σου θυμίζουν.

βεντέτες (ιστορίες γδικιωμού και φιγούρας)

Ξέρουν και στη Σικελία από βεντέτες, η λέξη (vendetta) είναι ιταλική, κατέχει περίοπτη θέση στο γλωσσάρι της Μαφίας και, παρόλο που ούτε οι ντόπιοι capo της «οικογένειας» ούτε ο Ντον Κορλεόνε είναι πιθανό να το ήξεραν, η απώτερη καταγωγή της είναι από το λατινικό vindicare. Το ρήμα στην αρχική του χρήση σημαίνει «διεκδικώ την κυριότητα προσώπου ή αντικειμένου», κυρίως όταν η κυριότητα διεκδικείται και από κάποιον άλλον, γι’ αυτό και είναι ευνόητο ότι πολύ συχνά η κατάληξη της υπόθεσης ήταν η χρήση ένοπλης βίας.

Ενδιαφέρουσα ενασχόληση η ετυμολογία αλλά ειδικά στην περίπτωση αυτή η ετυμολογική ιχνηλάτηση είναι ιδιαζόντως διαφωτιστική αφού το λατινικό ρήμα προέρχεται από τον συνδυασμό vis (=δύναμη, βία) και dico (=δηλώνω). Και το πρόσθετο ενδιαφέρον είναι ότι και οι δυο λατινικές λέξεις είναι άμεσα συγγενικές προς τη «βία» και το «δείκ-νυμι» (=δείχνω), αντίστοιχα.

Καθόλου δύσκολο να καταλάβει κανείς πώς προέκυψε η γενική σημασία της «εκδίκησης» (σε όλες τις νεότερες θυγατέρες της λατινικής αλλά και στην αγγλική) αλλά και η ειδικότερη σημασία του «εθίμου» που επιτάσσει τη γνωστή «αντισφαίριση» ανάμεσα σε πρόσωπα ή οικογένειες. Η πιο ανώδυνη λέξη αυτής της κατηγορίας είναι αυτή που χρησιμοποιούν οι γηπεδούχοι στον δεύτερο γύρο – «ρεβάνς».

Και ακόμη πιο αναίμακτη είναι η άλλη βεντέτα, κι αυτή ιταλική (vedetta) από το ρήμα vedere (=βλέπω). Η αρχική σημασία της είναι «το σημείο από όπου κανείς έχει θέα», αλλά στα γαλλικά (vedette) κυρίως χρησιμοποιήθηκε για να δηλώσει, μεταξύ άλλων, τον/την περίοπτη σελέμπριτι του θεάματος. Την εξήγηση για τη σημασιολογική αυτή εξέλιξη την έχει ο Οβίδιος που γράφει ότι οι ωραίες της ρωμαϊκής dolce vita πηγαίνουν στο θέατρο όχι μόνο για να δουν αλλά κυρίως για να τις δούνε.

επιταχύνσεις (ή: καιρός για λίγα και γρήγορα)

Ούτε σε φωτογραφία δεν είχαν δει οι κινηματογραφικές «Νύφες» του Παντελή Βούλγαρη τους επίδοξους γαμπρούς που τις περίμεναν στη νεοϋρκέζικη αποβάθρα, και το υπερατλαντικό προξενιό ήθελε βδομάδες για να βρει το αίσιο ή το άδοξο τέλος του. Άλλες εποχές για την αποτίμηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας αλλά και εποχές άλλων ταχυτήτων, ασύλληπτες κυρίως για όσους και όσες πρωτοείδαν τον κόσμο από τα παράθυρα της τεχνολογικής υπερταχείας και μεγάλωσαν ανεβοκατεβαίνοντας στις πλατφόρμες της.

Μια χαριτόβρυτη πόζα στο Instagram τώρα αρκεί για την ακαριαία σύσταση, ένα βίντεο ολίγων δευτερολέπτων στο Tik Tok με την προσήκουσα μουσική υπόκρουση σκηνοθετεί τον ρεμβασμό ή το τσακίρ κέφι σου έτοιμο για παγκόσμιο «release», καμιά κατοστή χαρακτήρες στο Twitter μπορούν να ευαγγελιστούν αυτοστιγμεί το απόσταγμα της στοχαστικής σου εμβρίθειας – και όλα αυτά μπορούν να μεταδοθούν και να επιπολάσουν με πανδημική ραγδαιότητα.

Και, βέβαια, τη γλωσσική κωδικοποίηση της επιτάχυνσης μονοπωλεί η τρέχουσα lingua franca. To «instant» που συνεργεί στο Instagram (instant+telegram) εγγυάται τη μνημείωση της στιγμής, το Twitter διευκρινίζει ότι πρόκειται για φευγαλέο κελάιδισμα περαστικού ωδικού, το TikTok αντηχεί το γνωστό εμβατήριο του χρόνου που τρέχει, ενώ το Tok ακολουθεί έναν μοδάτο κανόνα ορθογραφικής απλούστευσης/συντόμευσης (talk).

Τώρα λίγο πολύ είμαστε όλοι επιβάτες της υπερταχείας που λέγαμε, και είναι πολλοί αυτοί που νοηματοδοτούνται υπαρξιακά από το ανεβοκατέβασμα στις πλατφόρμες. Τώρα είναι η εποχή της επιτάχυνσης, της συντόμευσης, τώρα είναι ο καιρός ενός φλύαρου εκδημοκρατισμού, όπου, αντίθετα με ό,τι συνέβαινε παλιότερα, δεν μιλούν οι λίγοι και πολύ αλλά οι πολλοί και από λίγο.

Τώρα είναι ο καιρός όπου τα «έπεα», έτσι κι αλλιώς «πτερόεντα», διαδίδονται με τη νομοτέλεια «ίωσης/ μόλυνσης» – γιατί αν το καλοσκεφτούμε από εκεί βγαίνει το «viral».

gaslighting (ή: έτσι δεν είναι αν έτσι νομίζετε)

Πώς ακριβώς χαμήλωνες ή δυνάμωνες τον φωτισμό με γκάζι στην παλιά Αθήνα με τα ζουμπούλια και τις γαζίες; Πάντως, αυτό ακριβώς έκανε ο σατανικός σύζυγος σε ένα θεατρικό έργο του 1938, με τίτλο Gas Light (=φωταέριο): χαμήλωνε την ένταση αλλά προσπαθούσε να πείσει τη συμβία του ότι η αλλαγή ήταν μόνο στο μυαλό της. Δεν ήταν παιχνίδι αλλά σατανικό σχέδιο για να απορρυθμίσει τη λογική της – ήταν gaslighting.

Η λέξη περιγράφει σήμερα κακοποιητική συμπεριφορά ψυχολογικής χειραγώγησης κυρίως στον χώρο της εργασίας, της οικογένειας ή των συναισθηματικών σχέσεων, και η απολυταρχία της αγγλικής μάς τη φόρεσε αυτούσια στη μεταφορική της περιωπή και μάλιστα χωρίς κάποιον μορφολογικό εκτελωνισμό: το να σε «κοουτσ-άρουν» είναι πιο εύπεπτο από το να σου «κάνουν gaslighting» γιατί ακόμα και με ελληνικό μεταγραμματισμό η μύγα παραμένει μες στο γάλα και βγάζει μάτι.

Και μια και λέμε για μύγες, είναι γνωστό ότι η αγγλική όχι μόνο έχει τη μαστοριά να βγάζει μεταφορικό ξίγκι από τη μύγα αλλά ενσωματώνοντας πλήθος τέτοιων μεταφορών στον λόγο της κερδίζει «ιδιωματική» αμεσότητα και εικαστική απτότητα που κάνουν γρίφο τη μεταφραστική δοκιμή.

Ίσως όμως όχι σ΄αυτήν περίπτωση. Το σεπτής αρχαιότητας «βαυκαλίζω» (= αποκοιμίζω με νανούρισμα) είχε τις κατάλληλες προδιαγραφές για να εξελιχθεί στη σημασία «ξεγελώ, παραπλανώ με ψέματα». Στο «απαιτητικό λεξιλόγιο» το ταξινομεί το Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών, και σωστά, αλλά μοιάζει λιγότερο απαιτητικό στην αυτοπαθητική του χρήση ως «βαυκαλίζομαι» (=έχω ψευδαισθήσεις, αυταπατώμαι).

Έχει τον τρόπο της η ελληνική αλλά αντί να διαλαλούμε τα μπερεκέτια της καλύτερα να πράττουμε σύμφωνα με το «αιτείτε και δοθήσεται υμίν, ζητείτε και ευρήσετε».

«κλοπές»  ΙV (κόλακες, συκοφάντες και φιλάνθρωποι)

Κοινό μυστικό οι διακεκριμένες «κλοπές» από το γλωσσικό μας βιος, δεν είπαμε όμως ότι το αδίκημα εμφανίζει αγαστή ποικιλία. Πάρτε, για παράδειγμα, το γαλλικό éloge, το ιταλικό elogio και το αγγλικό eulogy: όλα (μέσω του λατινικού elogium) από την «ευλογία», πλην όχι από τη δικιά μας που θέλει άγιο ή παπά αλλά από την παλιά και παγανιστική που σήμαινε απλώς «παινεύω, λέω καλά λόγια». Και καλά οι Γαλλοϊταλοί που απλώς «παινεύουν», τι να πεις όμως για τους Άγγλους που της έδωσαν επικήδεια ειδίκευση; Και τι να πουν οι τωρινοί νοικοκυραίοι που τη βλέπουν ασεβώς εκκοσμικευμένη και νεκρώσιμα τεθλιμμένη;

Υπάρχουν και χειρότερα. Ποιο ρόλο έπαιζαν τα σύκα δεν το ξέρουμε ακριβώς αλλά η «συκοφαντία» επέδειξε σημασιολογική αντοχή από τον Αριστοφάνη μέχρι την προχωρημένη νεωτερικότητά μας ως τη στιγμή που η πολυκλεπτική αγγλική αποφάσισε και διέταξε τη σημασία «κολακεία» για την οποία, αντίθετα από ό,τι συμβαίνει με τη συκοφαντία, δεν προβλέπεται τιμωρία. Φυσικά, η αποποινικοποίηση έγινε ερήμην μας και, ως γνωστόν, καταγγελία για παράνομη αλλαγή χρήσης χωρεί μόνο σε ζητήματα πολεοδομίας.

Είναι πολλά τα πράματα και τα θάματα που γίνονται με δικά μας κλοπιμαία υλικά: δικό μας το οικουμενικό «τηλε», δικός μας ο «Μαρα-θώνας» αλλά ακόμα κι έτσι μπράβο στον φιλεύσπλαχνο που βάφτισε telethon τις πολύωρες τηλεοπτικές ή ραδιοφωνικές εκπομπές που κάνουν φιλανθρωπικό έρανο. Η ευρεσιτεχνία ενός «τηλεθώνα» θα μπορούσε να είναι δική μας αλλά εμείς δεν παίζουμε με τα ιερά και όσια της Ιστορίας μας.

Παραμένει, πάντως, ένα ζήτημα ασέβειας προς τους τωρινούς νοικοκυραίους και δεν είναι ευχάριστη η υποψία ότι τα μόνα γνησίως νεοελληνικά δάνεια είναι η kolotoumba – ίσως και το τρισύλλαβο με τα τρία άλφα.

«κλοπές»  ΙΙΙ (δανεικά, αγνώριστα κι αγύριστα)

Ανέκαθεν διαθέσιμη, μεγαλόθυμη και «λαρτζ» η ελληνική: επιδαψιλεύεται πρώτες ύλες, χορηγεί αφειδώς δάνεια, καλείται, όπως λέγαμε την προηγούμενη φορά, ως επίσημος ανάδοχος για τα αβάπτιστα του τεχνολογικού ορυμαγδού – και, φευ, συχνά βλέπει τα δωρήματά της «παραποιημένα» πέραν αναγνωρίσεως.

Εξηγήσεις υπάρχουν αλλά τι να τις κάνεις όταν ο «πολυγράφος» σου (ας πούμε ο Καζαντζάκης), αυτούσιος στο polygraph της πανταχού παρούσης και τα πάντα πληρούσης αγγλικής, κυκλοφορεί ανερυθρίαστα ως «ανιχνευτής ψεύδους»; Και τι να πεις όταν τα «πνευματικά» σου (ιδρύματα, δικαιώματα κλπ.), κι αυτά αυτούσια ως pneumatic, ευτελίζονται ως γόμωση αέρα για ελαστικά τροχοφόρων ή ως κινητήρια δύναμη ηχορυπαντικών εργαλείων; Ναι, φταίει το κυριολεκτικό «πνεύμα» (=αέρας, φύσημα) αλλά ποιος να το θεωρήσει αυτό ελαφρυντικό όταν Άγγλοι, Γάλλοι, Πορτογάλλοι λένε «πνευματικά» τα κομπρεσέρ και τις φουσκωτές βάρκες τους; Και πώς πρέπει να αισθάνεται το σινάφι των μουσικών όταν διαπιστώνει ότι το «pentagram» δεν σημειογραφεί τις νότες και τα κλειδιά της ακροαματικής μας τέρψης αλλά κάποιο εντευκτήριο του Εωσφόρου;

Η υπόθεση έχει πολλά γυρίσματα. Η ακόρεστη πολυσυλλεκτικότητα της αγγλικής πήρε την «εικόνα» μας και με τα «icon», «iconic» αύξησε τα γλωσσικά της διαθέσιμα με μια εξειδικευμένη απόχρωση (διάσημα πρόσωπα που το παίζουν και «role model») που, όπως έχουν τα πράγματα, μπορεί να απειλήσει με αποικισμό το δικό μας «εικονικό» – χώρια που τώρα πρέπει να ψάχνουμε για μετάφραση της δικής μας λέξης. Και τον ίδιο πονοκέφαλο έχουμε με το «apocalyptic» και πολλά άλλα.

Αναμενόμενο να μας βάζει σε τέτοιους μπελάδες ο νόμος του γλωσσικά «ισχυρότερου», αλλά όχι και με τις ολοδικές μας λέξεις.

Αλλά είπαμε, μεγάθυμη και «large» η ελληνική – και χαλάλι τους!

«κλοπές»  ΙΙ (γίγαντες και νάνοι)

Το λέγαμε την προηγούμενη φορά: όταν τα supermarket έγιναν πιο φιλόδοξα και επεκτατικά ζητήθηκε επειγόντως η γλωσσική συνδρομή της ελληνικής, και εγένοντο τα hyper-market. Είναι σαφές ότι τα τρανά ταιριάζουν στην ελληνική και αντιστρόφως.

Το νιώσαν και οι πληροφορικάριοι όταν άρχισαν να αυγατίζουν τα byte. Με το δεκαδικό σύστημα, για τη μετάβαση από τα χίλια ( kilo) στο ένα εκατομμύριο χρειάστηκε το mega, για το άλμα από εκεί στο ένα δισεκατομμύριο επιστρατεύθηκε το giga, και όταν το κοντέρ πήγε στις δυσθεώρητες εσχατιές του τρισεκατομμυρίου ανέλαβαν υπηρεσία τα tera-τα. Δεν ξέρουμε για ποιο λόγο έμειναν στον πάγκο οι κύκλωπες και οι κολοσσοί, ωστόσο, με τα πράγματα να εξελίσσονται με ραγδαίους ρυθμούς, είναι πάντα διαθέσιμοι για κάθε ενδιαφερόμενο.

Στον διάσημο περί ύφους καβγά των αριστοφανικών «Βατράχων», ο Ευριπίδης επιτιμά τον Αισχύλο για μεγαλοστομία και στομφώδη εκζήτηση και εκείνος αντιτείνει ότι για τρανές σκέψεις και πράγματα πρέπει κανείς να χρησιμοποιεί εξίσου τρανές λέξεις – «ίσα και τα ρήματα τίκτειν». Τιμή σ’ εκείνους που είτε γνώριζαν είτε δεν γνώριζαν τον Αισχύλο ενστερνίστηκαν το πνεύμα της συνταγής του.

Τιμή και σ’ εκείνους που, ακολουθώντας τη συνταγή και από την ανάποδη μεριά, έκαναν το αντίστροφο σάλτο από το ένα εκατομμυριοστό του «μικρο»- στο ένα δισεκατομμυριοστό του «νανο-δευτερολέπτου» και τα επίλοιπα της νανοτεχνολογίας.

Που τελικά σημαίνει: όπου και να σας βρίσκει το ασύλληπτο και το ιλιγγιώδες, αδελφοί, όπου και να θολώνει ο νους σας, πάντα θα υπάρχει μια λέξη ελληνική.

«κλοπές»  Ι (and the Greeks don’t have a word for it)

Πρέπει να υπήρξε μια εποχή όπου το λατινικό super (=πάνω, πάνω από, πέρα από) αρκούσε ως πρώτο συνθετικό για να σπρώξει μια λέξη/έννοια στον υπερθετικό της βαθμό. Έτσι superman ονομάστηκε ο μυώδης και αγαθοεργός λεβέντης με την πτητική μπέρτα όταν έκανε ντεμπούτο το 1938.

Τώρα, αν πρέπει να ψιλολογήσουμε, η αγγλική θα μπορούσε να τον ονομάσει «over-man» εξ ιδίων γλωσσικών πόρων, ακριβώς όπως έκανε η γερμανική με το Über-mensch, και πολύ περισσότερο αφού τα πρώτα συνθετικά (over, über) προέρχονται από την ίδια ινδοευρωπαϊκή ρίζα όπως το super και το ελληνικό «υπέρ» – θα μπορούσε πλην, ως γνωστόν, το αρχαιοπρεπές και κλασικό, ελληνικό ή λατινικό, διατηρεί την αίγλη του ακόμη και όταν πρόκειται για ταπεινά είδη οικοκυρικής. Γι’ αυτό οι σφουγγαρίστρες και οι σακούλες για σκουπίδια καμαρώνουν με το όνομα Sanitas (=υγεία) στα supermarket.

Και ίσως ακόμη περισσότερο στα hyper-market. Τιμή μας και καμάρι μας που τα γιγαντωμένα μέλαθρα της επιούσιας κατανάλωσης δεν καταδέχονται τίποτε λιγότερο από ελληνικό πρόσημο, μόνο που εδώ η τιμή έχει και τίμημα. Προκειμένου να στοιχηθούμε με το super, ξοδέψαμε στην «υπεραγορά» το δικό μας «υπέρ», και τώρα που το ξαναβλέπουμε μπροστά μας σε επαυξημένη έκδοση διαπιστώνουμε πρώτον, ότι χρωστάμε ακριβώς επειδή δανείσαμε και δεύτερον, ότι ο δανειολήπτης βρέθηκε ένα κλικ παραπάνω στη μεγεθυντική κλίμακα.

Δεν ξέρουμε τι θα γίνει τελικά με τα Μάρμαρά μας, αλλά η «κλοπή» περισσότερο ή λιγότερο τιμαλφών από τη μετόπη του λεξιλογικού μας θησαυρού και οι συνέπειες της είναι χρονικό που δεν τελειώνει εδώ και σήμερα.

λάμδα (προσοχή, γλιστράει!)

«Ας αναβάλουμε τη συζήτηση για σήμερα αλλά δεν μπορούμε να την αναβάλλουμε συνεχώς». Το τεστ είναι απλό αλλά τουλάχιστον οι μισές πένες θα ολισθήσουν πάνω σ’ εκείνο το «υγρό» (σύμφωνα με τους γραμματικούς) λάμδα. Ωστόσο, σε καιρούς που το μορμολύκειο της σχολαστικότητας σιγοντάρει την απογραμματικοποίηση, και παρόλο που αλυχτάν τα μαντρόσκυλα της ορθογραφίας, άντε να εξηγείς ότι χρειάζεται «υποτακτική αορίστου» για το άπαξ και «υποτακτική ενεστώτα» για το επαναλαμβανόμενο. Πιο απλό να πεις «παιδιά, ένα λάμδα για τη μια φορά, δυο για τις πολλές φορές» πλην τέτοιες οδηγίες δεν δίνει (προς το παρόν, τουλάχιστον) το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.

Μπορεί να πείτε, βέβαια, ότι στην περίπτωση αυτή μικρή είναι η διαφορά αφού η αναβλητικότητα είναι αναβλητικότητα και με ένα και με δύο λάμδα. Αλλού όμως τα πράγματα σοβαρεύουν. Για παράδειγμα, το να αλλάξεις φύλλο ή σελίδα είναι, εκ πρώτης όψεως τουλάχιστον, πολύ πιο ευχερές από το να αλλάξεις φύλο. Για να παραμείνουμε στα σοβαρά, τεράστια η διαφορά αν ο εισαγγελέας διαβιβάσει «αμελλητί» τη δικογραφία ή αν ενεργήσει «αμελητί». Στην πρώτη περίπτωση δεν καθυστερεί, στη δεύτερη αμελεί, αν και είτε με το ένα είτε με το άλλο η πολιτική μας ζωή μπορεί να γίνει μύλος – με ένα λάμδα γιατί τα καλά λεξικά μάς πληροφορούν ότι ο «μύλλος» είναι ψάρι, το οποίο αν βρεθεί έξω από το θαλασσινό νερό είναι «έξαλον» ενώ για τον ίδιο λόγο μπορεί να γίνει και έξαλλο.

Όντως επικίνδυνα αλλά και χαριτωμένα ολισθηρό το λάμδα μας. Όλο και κάτι θα ήξερε ο Διονύσης Σαββόπουλος όταν τραγουδούσε «Έλλη δεν μπορώ τα δυο σου λάμδα …»

νοημοσύνη (μετά ή άνευ ευφυίας)

Μια ρίζα που κάρπισε στις περισσότερες γλώσσες της ινδοευρωπαϊκής οικογένειας μάς έδωσε στα ελληνικά τα «φύ-ομαι» και «φύ-σις» ανάμεσα σε πολλά άλλα. Και ο Αριστοτέλης δεν τσιγκουνεύτηκε λόγια για να εκφράσει την πεποίθησή του ότι κάποιοι είναι από γεννησιμιού τους ευνοημένοι και εκ φύσεως προικισμένοι με νοητικά χαρίσματα – είναι «καλώς πεφυκότες» ή, με μια λέξη, «ευφυείς». Όλες οι χρήσεις αυτής της λέξης στα κείμενα της ελληνικής αρχαιότητας αναφέρονται σαφώς σε ένα αποτέλεσμα που είναι ανεξάρτητο από την ανθρώπινη ενέργεια ή βούληση. Αλλά αυτό που ήταν διαφανές τότε δεν είναι και τόσο διαφανές στη σημερινή χρήση της λέξης.

Ωστόσο, η σημασιολογική έμφαση που δηλώνει τη γενετικά προκαθορισμένη ιδιότητα στο «ευφυής» δεν υπάρχει αναγκαστικά στο «νοήμων», το οποίο περιγράφει αυτόν που σκέφτεται σωστά στη μια ή την άλλη περίσταση. Δεν ξέρουμε αν και πόσο «ευφυείς» ήταν οι οδυσσειακοί μνηστήρες αλλά όταν η Αθηνά τους χαρακτηρίζει «ου τι νοήμονες ουδέ δίκαιοι» αναφέρεται στην ανόητη και άδικη συμπεριφορά τους απέναντι στο σπιτικό του Οδυσσέα. Με άλλα λόγια, ο «ευφυής» είναι natural ενώ ο «νοήμων» μπορεί να είναι συνάρτηση των εξωτερικών περιστάσεων – ή (fast forward κάμποσους αιώνες) της τεχνολογίας.

«Τεχνητή νοημοσύνη», λοιπόν, και σε προσκυνούμε ελληνική γλώσσα που απλόχερα μας δίνεις τη δυνατότητα να μην εξοργίσουμε τον τρανό Σταγειρίτη με το να διαπράξουμε το έσχατο παράδοξο και οξύμωρο της «τεχνητής ευφυίας» που «στιγματίζει» την Artificial Intelligence και τα συγγενικά της.

Μόνο που το παράδοξο μπορεί να μας περιμένει στη γωνία αν ποτέ οι αλγόριθμοι σηκώσουν δικό τους μπαϊράκι, ίνα πληρωθεί το παράδοξο: η «τεχνητή ευφυία».

τουρισμός (ή: τι πρόλαβε να δει ο Καμύ)

Λέξη ολοδικιά μας διαθέτουμε, δικός μας είναι και ο πρώτος συστηματικός «περιηγητής», ο Παυσανίας, που τον 2ο αιώνα μ.Χ., ασθμαίνοντας από ερείπιο σε ερείπιο, μας έδωσε την πρώτη αρχαιολογική καταγραφή του ελλαδικού χώρου. Αλλά η λέξη δεν ευδοκίμησε, και το μόνο ελαφρυντικό για την απαξίωσή της είναι ότι τη χρησιμοποιεί ο Ηρόδοτος για τους Εφιάλτες που «ξενάγησαν» τους Πέρσες στο μοιραίο εκείνο βουνίσιο μονοπάτι – «περιηγησάμενοι το όρος τοις Πέρσησι».

Πάντως, για υψηλή καταγωγή καυχιέται και ο «τουρισμός», αφού τον δρομολόγησαν νεαροί αριστοκρατικοί γόνοι, σαν τον Λόρδο Μπάιρον, που επιστέγαζαν τη μόρφωσή τους με ένα «Grand Tour» στον ευρωπαϊκό Νότο. Επρόκειτο, δηλαδή, για «Grand Tourism». Ύστερα, μαζί με την αριστοκρατία, εξέπεσε και το «Grand» και μας έμεινε το «tourism» χωρίς κεφαλαίο. Και ακόμη πιο ύστερα, αντί για το αριστοκρατικό «Grand» μπροστά μπήκε το δημοκρατικό «υπέρ».

Σύμφωνα με έγκυρους υπολογισμούς από το 2019 μέχρι το 2022 η λέξη «υπερτουρισμός» εμφανίστηκε παρ’ ημίν τουλάχιστον 10.000 φορές, και μάλιστα όχι ως χαρμόσυνη είδηση αλλά με προφανείς συνδηλώσεις απειλής. Οι «αντιστασιακοί» της υπόθεσης, εδώ και αλλού, έχουν λάβει ήδη θέση μάχης.

Την Τρίτη στις 6 Αυγούστου 2024 πέντε πλωτές πολιτείες έκαναν αυθημερόν απόβαση στη Σαντορίνη με 15.652 ψυχές, ανάλογα και τις επόμενες μέρες. Δεν χρειάζεται το ΚΕΓ για να μας πει τι ακριβώς σημαίνει ‘υπερτουρισμός’ – αρκεί να ήμασταν εκεί.

Το καλοκαίρι του 1955 ο Αλμπέρ Καμύ ταξιδεύοντας στο Αιγαίο ψιθύριζε σαγηνεμένος «μέρες στη θάλασσα, όλες τους όμοιες σαν την ευτυχία» και έβλεπε τις Κυκλάδες πιασμένες σε κυκλικό χοροστάσι γύρω από τη Δήλο – πριν από τον «κανονικό» τουρισμό και, πολύ περισσότερο, πριν από το υπερτουριστικό breakdancing.

πατριώτες (ή: προσοχή στη ντόπια ποικιλία)

Ο συνδυασμός είναι παράδοξος αλλά συνήθως μας διαφεύγει η οξύμωρη αιχμή του: μητέρα πατρίδα. Δεν πρόκειται πάντως για unisex αφού η μητρική συνιστώσα μοιάζει να μονοπωλεί τον εικαστικό χώρο: η Ελλάδα του Ευγένιου Ντελακρουά και του Νικόλαου Γκύζη είναι γυναίκα-μητέρα, και όχι μόνο επειδή συνεργεί το γραμματικό γένος.

Αλλά τα παράδοξα της υπόθεσης επιμένουν. Οι Γάλλοι ονομάτισαν «Marianne» τη γυναικεία φιγούρα που συμβολίζει την γαλλική δημοκρατία και κατ’ επέκταση τη Γαλλία, πλην οι εραστές της φλέγονται από «patriotisme» και είναι πολύ πιθανό ότι αυτή η ελληνογενής λέξη έδρασε ως «προμοσιόν» για την επικράτηση του νεοελληνικού μας όρου με την οικεία και τρέχουσα σημασία του, αφού η ελληνική αρχαιότητα είχε «πατριώτας» αλλά όχι «πατριωτισμόν».

Και έχουν ενδιαφέρον οι αρχαίοι «πατριώται», όχι όμως από συναισθηματική ή ρομαντική άποψη, κάθε άλλο. Για του λόγου το αληθές, ο Σοφοκλής ονομάζει τον βοιωτικό Κιθαιρώνα «πατριώταν» του Οιδίποδα, βλέποντας το βουνό και τον συφοριασμένο βασιλιά απλώς ως συντοπίτες. Ο βοιωτός Πλούταρχος πάλι σεμνύνεται ότι έχει «πατριώτην», δηλ. συντοπίτη, τον θεό Διόνυσο, και ο «σχολικός» μας Ξενοφών μιλάει για «ίππους πατριώτας», με άλλα λόγια, για άλογα με πιστοποιητικό εντοπιότητας. Ουδέτεροι, ανώδυνοι οι αρχαίοι «πατριώται», τόσο που υποθέτουμε ότι «πατριωτικόν» θα μπορούσαν να πουν και το παπούτσι από τον τόπο τους – αθώες «πατριωτικές» εποχές που μπορεί και να τις νοσταλγήσει κανείς όταν προσκρούσει σε κάποιες ζόρικες ποικιλίες σημερινών πατριωτών που διαθέτουν Hi-tech αισθητήρες κινδύνου.

Όχι βέβαια ότι η παλιά αθωότητα έχει χαθεί εντελώς. Αρκεί να θυμηθούμε κάποια από τις επιφανείς φιγούρες του παλιού ελληνικού κινηματογράφου (ας πούμε, τον Ορέστη Μακρή, νηφάλιο ή μεθύοντα) να μας προσφωνεί «ρε πατριώτη!».

βουλή (ή «λέσχη» αλλά με μέτρο)

Τη «λέσχην» των γερόντων της Θήβας ετοιμάζεται να συγκαλέσει ο Κρέοντας στη σοφόκλεια «Αντιγόνη». Ως τόπος διαβούλευσης και σύσκεψης, η «λέσχη» έχει διαπιστευτήρια εγκυρότητας και ευρείας κατανομής στα κείμενα της κλασικής αρχαιότητας, που σημαίνει ότι τόσο από πραγματολογική όσο και από σημασιολογική άποψη «λέσχη» θα μπορούσε να είναι το όνομα του πολιτειακού οργάνου που συνεδριάζει στην Πλατεία Συντάγματος.

Δεν είναι, και από μιαν άποψη ευτυχώς, τουλάχιστον για όσους γνωρίζουν το πλήρες σημασιολογικό μητρώο της λέξης, η οποία, όχι και για τόσο δυσνόητους λόγους, κατέληξε να δηλώνει το άσκοπο κουβεντολόι, τη φλυαρία και το κουτσομπολιό. «Αδολεσχία» είναι η λέξη γι’ αυτό το κουσούρι, και ευφραντικό θα ήταν να την ακούμε πού και πού αντί για εκείνον τον κοινόχρηστο παφλασμό του «μπλα μπλα μπλα».

Άλλωστε η «βουλή», με τη θεσμική ιστορία της στην ελληνική αρχαιότητα, δεν ήταν μόνο η προφανής επιλογή αλλά είχε και τη σημασιολογία με το μέρος της καθώς το αρχικό και βολονταριστικό «βούλομαι» (=θέλω) έδωσε στη συνέχεια το στοχαστικό «βουλεύομαι».

Αν η ετυμολογία μπορούσε να είναι μισή αρχοντιά, τότε το ευρωπαϊκό σόι των parlement, parliament και parlamento μοιάζει πιο «παρακατιανό» κι ας έχει κι αυτό ελληνικότατη ρίζα αφού βλάστησε από την «παραβολή» διαμέσου του (εκκλησιαστικού) λατινικού parabola (=ομιλία) με απολήξεις τα parlare, parler κλπ.

Η αλήθεια, βέβαια, είναι ότι το δικό μας «αρχοντικό» και των άλλων το «παρακατιανό» μοιράζονται από μισή αλήθεια αφού δουλειά των εν λόγω καταστημάτων είναι και να σκέφτονται και να μιλούν – αρκεί αυτό να γίνεται με τη σωστή σειρά.

πυρηνικά (για vegan και τρελούς)

Όταν ο Όμηρος λέει «σίτος» φαίνεται να έχει κατά νου είτε το σιτάρι δεύτερης διαλογής είτε το κριθάρι ενώ το καλό σιτάρι το λέει «πυρός» από μια παλιά ινδοευρωπαϊκή ρίζα που έδωσε λέξεις για τα δημητριακά σε διάφορα μέλη αυτής της γλωσσικής οικογένειας – «πυρόν», πάντως, επιδαψιλεύεται στα άλογα του Έκτορα η Ανδρομάχη. Αργότερα, όμως, γενικεύεται η χρήση του όρου «σίτος», ο «πυρός» σπανίζει και όταν απαντά στον Αριστοτέλη σημαίνει τον κόκκο του σιταριού. Η τελευταία αυτή σημασία παραπέμπει στο «πυρήν» (=κουκούτσι, σπόρος, κόκκος) που είναι ομόρριζο με το «πυρός».

Με άλλα λόγια, η ρίζα που σκαλίζουμε κάποτε έδινε μόνο γλυκό ψωμάκι, ευλογημένους κόκκους της Δήμητρας και αθώα κουκούτσια. Και τέτοια παρέμεινε η σοδειά της αφού τα άτομα του Δημόκριτου και του Λεύκιππου κράτησαν στεγανό το μυστικό τους και παρέμειναν α-πύρηνα για πολλούς αιώνες.

Άδολοι οι πυρήνες της περιώνυμης ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας. Το λατινικό nucleus (=πυρήν) έχει τις ίδιες ταπεινές φυτικές φιλοδοξίες και μάλιστα, στην πιο «σοφτ» εκδοχή του, διατίθεται ως «ψίχα καρυδιού». Να ετυμολογήσουμε λίγο ακόμη: η ινδοευρωπαϊκή ρίζα του nucleus τρέφει και τα γερμανικά (Nuss) και τα εγγλέζικα καρύδια (nut). Το γιατί τα τελευταία στον πληθυντικό (nuts) έγιναν συνώνυμο του «τρελού» είναι άλλη ιστορία.

Όμως τελικά το άτομο εκπορθήθηκε, η θρυαλλίδα στον πυρήνα του εντοπίστηκε, και ο λατινικός όρος κάνει διεθνή καριέρα για να περιγράψει τα άλλα πυρηνικά που σηκώνουν αγέρωχα τις «κεφαλές» τους και κυκλοφορούν με το χαριτωμένο χαϊδευτικό «nukes». Αλλά όπως θα έλεγε ο Ντόναλντ Τραμπ για τους Ιρανούς, if you want nukes, you are nuts.

προ – ανακρίσεις (ή: πού είναι η επιτροπή;)

Σε «ανάκρισιν» υποβάλλονταν όσοι επρόκειται να αναλάβουν δημόσια αξιώματα ενώ μετά το πέρας της θητείας τους αξιωματούχοι και άρχοντες λογοδοτούσαν για τα πεπραγμένα τους στο πλαίσιο της διαδικασίας των «ευθυνών». Οποιοσδήποτε αθηναίος πολίτης είχε το δικαίωμα να καταγγείλει αξιωματούχο για «απιστίαν» περί το καθήκον, οικονομική κατάχρηση, προδοσία κλπ. Και φυσικά, στην πόλη των αριστοφανικών «σφηκών» αυτό το δικαίωμα ήταν ταυτόχρονα και χόμπι.

Αρκούν τα ιστορικά, πάμε στα γλωσσικά. Η κύρια σημασία του ρήματος «επιτρέπω» ήταν: «αναθέτω σε κάποιον να κάνει κάτι επειδή του έχω εμπιστοσύνη». Πριν ανοίξει πανιά για την Τροία, ο Οδυσσέας ανέθεσε τη μέριμνα για το σπιτικό του στον έμπιστο σύντροφό του, τον Μέντορα: «επέτρεπεν οίκον άπαντα». Και επειδή, παρά τους γρίφους της, οι Έλληνες εμπιστεύονταν την Πυθία, «τω εν Δελφοίς μαντείω επέτρεπον».

Πάμε τώρα και στην «επιτροπήν». Το ουσιαστικό σήμαινε την παραχώρηση εξουσίας σε κάποιον να αποφασίσει ή την προσφυγή σε διαιτησία. Με άλλα λόγια, δήλωνε μια ενέργεια/πράξη και ήταν αφηρημένο με την έννοια ότι δεν αναφερόταν, όπως συμβαίνει σήμερα, σε μια ομάδα ατόμων που συγκροτείται για ένα συγκεκριμένο σκοπό. Δεν είχαν επινοηθεί ακόμη ή μήπως οι σοφοί πρόγονοι είχαν εννοήσει ότι τέτοιες επιτροπές ήταν συνήθως ασύμβατες με το «χρόνου φείδου»;

Κάτι για τα «πρεζόνια» της ετυμολογίας: η παλιά ινδοευρωπαϊκή ρίζα του «κρίνω» σημαίνει και «κοσκινίζω» – βασικό καθήκον του ανακριτή, ανεξαρτήτως του αν θέλει ή όχι να ζυμώσει.

Και κάτι για τους καχύποπτους: «ανακρινόμενοι προς εαυτούς» λέει κάπου οι Ηρόδοτος και εννοεί: «μάλωναν μεταξύ τους».

νοσταλγία (made in Switzerland)

Το αρχαιοελληνικό ρήμα «νέομαι» και το παράγωγο ουσιαστικό «νόστος» έχουν να πουν κάτι περισσότερο από την απλή «επιστροφή στο σπίτι ή στην πατρίδα», μια ενέργεια/πράξη για την οποία θα αρκούσαν οι εκφράσεις «οίκαδε ήκειν» ή «οίκαδε επανιέναι». Η σημασιολογική υπεραξία τους είναι ότι δηλώνουν την αίσια, ασφαλή επιστροφή μετά από μια περιπέτεια που εγκυμονεί κινδύνους – πολεμική εκστρατεία ή εξορία, κυρίως.

Συνήγορος εδώ η ετυμολογία, δεδομένου ότι η παλαιά ινδοευρωπαϊκή μήτρα του «νέομαι» έδωσε λέξεις στα τευτονικά, στα γοτθικά και στα αγγλοσαξονικά που σημαίνουν «διαφεύγω, σώζω, επιβιώνω» αλλά και «γιατρεύω» ή «τρέφω», με το τελευταίο σε πλήρη θέα στο «nähren» της σύγχρονης γερμανικής. Με άλλα λόγια, ο «νόστος» είναι λεξιλογικό τιμαλφές ευρέος φάσματος: Η μέρα που επιστρέφεις σώος στον τόπο που σε ανέθρεψε είναι γιατρειά, είναι «νόστιμον ήμαρ».

Κι όταν αυτό δεν συμβαίνει, νιώθεις πόνο ψυχής – «αλγείν» και «άλγος», αυτό που ένιωθαν κάποτε οι ελβετοί μισθοφόροι όταν ευρισκόμενοι για καιρό μακριά από τις αλπικές ευτοπίες των χωριών τους αναστέναζαν πριν από τον Κώστα Κρυστάλλη «να πάω απάνου στα βουνά , τι θα με φάει ο κάμπος» και μελαγχολούσαν, συχνά με σοβαρές συνέπειες για την υγεία τους.

Τιμή και δόξα στον ελβετό σπουδαστή της ιατρικής που το 1688 σκέφτηκε τη σύνθεση των δύο λέξεων και δρομολόγησε τη λαμπρή σταδιοδρομία της «νοσταλγίας» από τον τίτλο της διδακτορικής του διατριβής και τα ιατρικά κιτάπια στις νοσταλγούσες ψυχές της οικουμένης και στις ρεμβαστικές αριστείες του υψηλού Ρομαντισμού.

καύματα (ή: ιστορίες με σκυλιά και δαίμονες)

Δεν ρωτήσαμε (ακόμα) τον Χρήστο Ζερεφό πόσο συχνοί ήταν οι αθηναϊκοί καύσωνες στα χρυσά χρόνια του Περικλή, ξέρουμε όμως ότι οι κάθιδροι του κλεινού άστεως κατά πάσα πιθανότητα δεν μιλούσαν για «καύσωνα», που είναι μεταγενέστερη χρήση, αλλά για «καύμα». Και μάλιστα όσοι από αυτούς συνέβαινε να διαβάζουν ποίηση ήξεραν ότι η ώρα του «καύματος» ενεργοποιούσε έναν «μεσημβρινόν δαίμονα» , άλλοτε για καλό, άλλοτε για κακό και άλλοτε, ένα συριανό μεσημέρι κάμποσους αιώνες αργότερα, για ζαβολιάρικα σαμποτάζ, σαν αυτό που αφηγείται ο Εμμανουήλ Ροϊδης στο «Το ξεστούπωμα».

Πάντως, η ώρα των μεγάλων καυμάτων σήμαινε κατά το τελευταίο δεκαήμερο του Ιουλίου, όταν ανέτελλε ο Σείριος, το πιο λαμπρό αστέρι του Μεγάλου Κυνός (= του Μεγάλου Σκύλου), εξ ου και τα «κυνικά καύματα». Η έκφραση έκανε παλιότερα καριέρα στο κατά το μάλλον ή ήττον καθαρευουσιάνικο γλωσσικό περιβάλλον του εφήμερου τύπου αλλά δεν μοιάζει να πουλάει στις μέρες μας όπου ο προαναγγελτικός ορυμαγδός περί επερχόμενου καύσωνα κατά κανόνα αναμηρυκάζει με προβλεπτό αυτοματισμό εκείνο το υπόγευστο «το θερμόμετρο θα χτυπήσει κόκκινο». Όμως αλλού ο Σκύλος των καυμάτων συνεχίζει να ανατέλλει τακτικά είτε με τη λατινογενή ονομασία του (canicules, giorni canicolari, canicula) είτε μεταφρασμένος (Hundstage, Dog Days).

Ναι, αλλά το πιο νατουραλιστικό και αινιγματικά μπερμπάντικο ρεπορτάζ για τις μέρες που χτυπάμε κόκκινο έρχεται από τον προ αιώνων Ησίοδο: όταν σφίξουν οι ζέστες, λέει, οι γυναίκες θέλουν πιο πολύ αυτό που οι άντρες δεν μπορούν καθώς τελούν σύγκορμοι σε κατάσταση αφυδάτωσης εξαιτίας του «Σείριου» και «υπό καύματος» – με άλλα λόγια πολύ θέρος και καθόλου έρως.

ταυτότητες (παλιές, καινούριες και υπερκαινοφανείς)

Η μόνη σημασία της λέξης «ταυτότης» στην αρχαιότητα ήταν αυτή που αναγνωρίζουμε σήμερα στη φράση «ταυτότητα απόψεων», και στην «ταυτότητα» των γονέων αποδίδει ο Αριστοτέλης τη σχέση αγάπης ανάμεσα σε αδέλφια. Με άλλα λόγια η σημερινή έννοια της ταυτοποίησης είναι συνυφασμένη με τα δελτία ταυτότητας και τα διαβατήρια, τα οποία, όσο ξέρουμε, δεν χρειάστηκαν οι πάλαι ποτέ Αθηναίοι που ανηφόριζαν από το κράτος της Αθήνας σ’ εκείνο των Θηβών.

Όμως και αυτοί που εξέδωσαν τα πρώτα σχετικά δελτία δεν είχαν προβλέψει ότι η ταυτότητα θα γινόταν κάποτε casus belli στο πλαίσιο της λεγόμενης πολιτικής ταυτοτήτων ούτε είχαν φανταστεί την τροπική αναβλάστηση ταυτοτικών προσήμων καθώς οι κοινωνίες ανακινούσαν φυλετικά ζητήματα, ιχνηλατούσαν τη μεθοριακή γραμμή ανάμεσα σε βιολογικό και κοινωνικό φύλο, άνοιγαν διάπλατα τον ορίζοντα του σεξουαλικού προσανατολισμού ή ανέβαζαν τα κλικ ενσυναίσθησης απέναντι σε ομάδες αποκλεισμένων και αναξιοπαθούντων. Και πολύ περισσότερο δεν είχαν φανταστεί ότι κάποια ελλόγιμη Αμερικανίδα θα προλόγιζε ένα βιβλίο της με την ταυτοτική πολυσήμανση «μαύρη, μητέρα, λεσβία». Και δεν ξέρει κανείς αν πρόκειται για απλή και ανυστερόβουλη αυτοσύσταση ή για εντολή ρύθμισης του αναγνωστικού βλέμματος στο ταυτοτικό mode.

Το ντοκουμέντο που εκδίδει το αστυνομικό τμήμα δεν αναγράφει τίποτε από όλα αυτά, αλλά η πολιτική και ο πόλεμος ταυτοτήτων διεξάγεται ακριβώς με τέτοια συνθήματα και ιαχές – που σημαίνει ότι όσο και αν η ψηφιακή τεχνολογία εκσυγχρονίσει τα δελτία ταυτότητας, η κρίσιμη ταυτοποίησή μας μπορεί να παίζεται αλλού.

μονιμότητες (ή το ρίσκο της κυριολεξίας)

Στην κυριολεκτική της βαθμίδα η λέξη «μόνιμος», που ετυμολογείται από το ρήμα «μένω», δηλώνει απλώς αυτό που μένει αμετακίνητο. Έτσι, σε ορθοπαιδικά συμφραζόμενα, ο Ιπποκράτης τη χρησιμοποιεί για τη χειρουργική ανάταξη «άρθρου» στη «μόνιμον» θέση του ενώ ο Αριστοτέλης κατηγοριοποιεί τους ζώντες οργανισμούς σε ακίνητους και κινητικούς: «των ζώων τα μεν εστί μόνιμα, τα δε μεταβλητικά».

Η προαγωγή της λέξης στο επίπεδο της μεταφοράς ήταν εύκολη, και στο επίπεδο αυτό εξίσου εύκολα υποδέχτηκε φορτίο θετικών σημάνσεων. Δυστυχής και τυφλός, ο Οιδίποδας του Σοφοκλή αισθάνεται ότι ο χορός από πολίτες της Θήβας παραμένει σταθερά συντροφικός και πιστός απέναντί του – «επίπολος έτι μόνιμος». Με την ίδια ηθική σήμανση χρησιμοποιεί τη λέξη «μόνιμος» και ο Αριστοτέλης όταν αναφέρεται στη φιλία που συνδέει ενάρετα πρόσωπα: «η τοιαύτη φιλία μόνιμος ευλόγως εστίν». Χωρίς έντονη ηθική χροιά, αλλά πάντα με την έννοια της σταθερότητας και της αξιοπιστίας, απαντά η λέξη και στον Πλάτωνα όπου η έκφραση «πίστει χρήσασθαι μονίμω» δηλώνει τη χρήση σταθερών κριτηρίων. Ο επιπολασμός αυτής της μεταφορικής και θετικής αύρας είναι πιθανότατα και ο λόγος για τον οποίο κάποια στιγμή εμφανίστηκαν ο «Μόνιμος» και η «Μονίμη» ως «βαφτιστικά».

Φυσικά, το πώς ξαναγυρίσαμε στην κυριολεξία, γιατί οι «μόνιμοι» έχασαν, αν την έχασαν, την παλιά τους αίγλη και γιατί φτάσαμε να συζητούμε για άρση της μονιμότητας δεν είναι ζητήματα αρμοδιότητας του ΚΕΓ.

Παρεμπιπτόντως, το όνομα ουσιαστικό «μονιμότης» δεν ευδοκιμεί στο παλιότερο ελληνικό λεξιλόγιο, αλλά χρησιμοποιημένο από τον Ψευδο-Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη τον 5ο αιώνα μ.Χ. φτάνει στο απόγειο της καριέρας του αναφερόμενο στην αιωνιότητα του Θεού.

αλήτες (με πρότερο έντιμο βίο)

Τι έκαναν παλιά (και εννοούμε πολύ παλιά) οι αλήτες; Τίποτε το αξιόμεμπτο, αφού το ρήμα «αλάομαι» σημαίνει απλώς «περιφέρομαι», «περιπλανιέμαι» και τα ουσιαστικά που βλασταίνουν από τη ρίζα του (αλήτης, αλητεία) αρχικά δεν δήλωναν τίποτε περισσότερο από τη συνεχή κίνηση, τη «μη στάση».

Στην οδυσσειακή Θρινακία, το νησί όπου ο Ήλιος διατηρούσε κτηνοτροφική μονάδα με βοοειδή, το πεινασμένο τσούρμο του Οδυσσέα βγαίνει για κυνήγι και οργώνει τον τόπο από ανάγκη – «αλητεύοντες ανάγκη». Θα «αλητεύσω» μακριά από τον τόπο μου, αναρωτιέται και μια ηρωίδα του Ευριπίδη, και δεν εννοεί τίποτε πιο επιλήψιμο από τον ξενιτεμό, ενώ στο πιο σχοινοτενές επικό ποίημα που μας κληροδότησε η αρχαιότητα (το κουίζ για σήμερα) το αριστουργηματικό «αλήται πλανήται» περιγράφει την αδιάλειπτη «αλητείαν» του αρματοδρόμου ήλιου και της σελήνης στον ουρανό της αρχαίας μυθολογημένης αστρονομίας.

Όσο ξέρουμε, αυτήν την καθαρή και αμόλυντη σημασία της «αλητείας» τη διατήρησε στα νέα ελληνικά μας μόνο ο Τόλης Βοσκόπουλος με τη φιλέταιρη αποστροφή «αδέλφια μου, αλήτες, πουλιά» γιατί στο μεταξύ, και ήδη από πολύ παλιά, οι «αλήτες», συνήθως φτωχοί ή αναγκεμένοι άνθρωποι που γύριζαν από τόπο σε τόπο, μαζί με όλα τα άλλα έχασαν και την αξιοπρέπειά τους στα μάτια μιας αρχαιότητας που δεν διέθετε επαρκή ενσυναίσθηση.

Μέγα το χρονικό της ελληνικής γλώσσας, και οι λέξεις της αλητεύουν από σημασία σε σημασία, σαν τις δικές μας εδώ καλή ώρα: αλήτες όσοι αλλάζουν συνέχεια τόπο, αλήτες όσοι βγαίνουν στη γύρα και ζητάνε, αλήτες και τα κακά παιδιά – αλήτες, σύμφωνα με μια άλλη σαφώς μαρτυρημένη σημασία του «αλάομαι», και όσοι είναι μπερδεμένοι και δεν ξέρουν τι να κάνουν.

φανατικοί (holy-gans και hooligans)

fanum έλεγαν οι Λατίνοι το ιερό άδυτο των λατρευτικών χώρων, όπου αρχικά είχε πρόσβαση μόνο αυτός που ιερουργούσε, ο fanaticus. Αργότερα η λέξη αναφερόταν και στους πιστούς που συμμετείχαν στη λατρευτική τελετή ενώ αυτός που ήταν αμύητος, ή δεν είχε μυηθεί ακόμη, δεν επιτρεπόταν να μπει στα ενδότερα και έπρεπε να στέκεται μπροστά στο κατώφλι του ιερού χώρου – ήταν pro-fanus.

Ενδιαφέρουσα εξέλιξη είχαν και οι δύο λέξεις. O profanus, στην πιο ήπια εκδοχή του, ήταν αρχικά ο μη χριστιανός ειδωλολάτρης αλλά βαθμιαία κατέβηκε όλη τη σκάλα του Κακού και χρεώθηκε με όλες τις ποικιλίες ασέβειας σημαίνοντας «μολυσμένος, ακάθαρτος, βέβηλος, ιερόσυλος». Σε άλλες περιπτώσεις πάλι, όταν, όπως συχνά συνέβαινε, τα τελετουργικά δρώμενα ήταν οργιαστικού τύπου, η σημασία της λέξης fanaticus εντάθηκε σε άλλη κατεύθυνση και με άλλη σημασιολογική απόχρωση: ‘μανιακός’, ‘ξέφρενος’, ‘θεόληπτος’.

Η λέξη πέρασε στις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες πιο νηφάλια στις δηλώσεις της, πιο ήπια στις συνδηλώσεις της και κατά κανόνα πλήρως εκκοσμικευμένη: σεσημασμένοι με τα πρώτα τρία γράμματά της, οι σημερινοί fan, όσο και αν εκστασιαστούν, έχουν καλές πιθανότητες να κατευναστούν με ένα αυτόγραφο.

Υπάρχει όμως μια εξαίρεση και είναι πολύ ενδιαφέρουσα. Η θεοληψία και η ιερή μανία υποτροπιάζει τώρα στα fan club της περιώνυμης ‘στρογγυλής θεάς’, όταν τα σαββατοκύριακα έξω από τον «ναό» μυριάδες πιστών αναμένουν τα θυρανοίξια. Και παρόλο που συμβαίνει και στις καλύτερες οικογένειες του ντουνιά, φαίνεται ότι μόνο εμείς καταφέραμε να συνταιριάσουμε τα άγια με την αρένα. Όσοι πιστοί προσέλθετε στην Agia Sophia OPAP Arena.

κουκούλες

Δεν αναφέρεται τίποτε σχετικό στον «Αστερίξ» αλλά είναι πολύ πιθανό ότι οι Ρωμαίοι είδαν για πρώτη φορά κουκούλες στο Γαλατικό Χωριό. Πάντως, η λέξη είναι κελτική, πέρασε στα λατινικά (cucullus, cuculla), φορέθηκε από τους Βυζαντινούς, μας ήρθε πρετ-α πορτέ στα σημερινά ελληνικά και, αν το ετυμολογικό βυθοσκόπιο είναι καλά εστιασμένο, η ρίζα της ανιχνεύεται και στο «καλ-ύπτω».

Η λατινική cuculla ονομάζει το μέρος του ενδύματος των μοναχών του Μεσαίωνα (κυρίως των Δομινικανών) που καλύπτει την κεφαλή και συμβολίζει την ανωνυμία ενώπιον του Θεού, την ασκητική ταπεινότητα και τη μόνωση από τα εγκόσμια. Ιερωμένοι και πτωχοί εν ευσεβεία ήταν κάποτε οι κουκουλοφόροι.

Αλλά, όπως το λέει και το όνομά του, κουκουλοφόρος ήταν και εκείνος ο κομάντο των δασών της μεσαιωνικής Αγγλίας που έπαιρνε από τους πλούσιους για να δώσει στους φτωχούς και, τιμωρός της διεφθαρμένης εξουσίας, παρανομούσε για χάρη της κοινωνικής δικαιοσύνης: ο Ρόμπιν Χουντ (hood=κουκούλα) ανήκει κι αυτός στην καλή μεριά της ιστορίας με τις κουκούλες.

Η άλλη μεριά, η ανάποδη, είναι μέρος της σύγχρονης κοινωνικής και πολιτικής ιστορίας μας, είναι όμως ενδιαφέρον ότι και οι σημερινοί κουκουλοφόροι, όταν δεν είναι ευκαιριακοί κατσαπλιάδες ή ψεύδορκοι, κάτι σαν Ρόμπιν Χουντ φαντασιώνονται πως είναι, και κρύβουν τα πρόσωπα από τη «διεφθαρμένη» εξουσία για να υπηρετήσουν καλύτερα τη δική τους «κοινωνική δικαιοσύνη».

αφηγήματα

Ο πρώτος που επέμεινε να στεγανοποιήσει την αλήθεια του ιστορικού γεγονότος απέναντι στα φημολογούμενα και τα μυθολογούμενα ήταν ο σηματωρός και κήρυκας της επιστημονικής ιστοριογραφίας, ο Θουκυδίδης, και έπρεπε να περάσουν αιώνες προτού φιλοσοφούντες γλωσσολόγοι και γλωσσολογούντες φιλόσοφοι του περιώνυμου μεταμοντερνισμού αναλάβουν να μας πείσουν ότι δεν υπάρχει στέρεη γεγονοτική πραγματικότητα αλλά μόνο ποικιλία αφηγηματικών αναπαραστάσεων που αποτελούν συνάρτηση ιδεολογικής προοπτικής ή, όπως το σκεφτόταν ο πολύς Μισέλ Φουκώ, δομών εξουσίας. Με άλλα λόγια, δεν μας δίδεται ποτέ η χάρη να δούμε τα γεγονότα «καθεαυτά» και «καθαρά» επειδή τα συναντάμε «ανέκαθεν και ήδη ερμηνευμένα» μέσα από διάφορες και διαφορετικές αφηγήσεις τους.

Δεν πρόκειται απλώς για διανοουμενίστικη πιρουέτα. Ο Ταγίπ Ερντογάν γαυριά για την «κατάκτηση» της Κωνσταντινούπολης όταν η Δύση μιλάει για την «πτώση» της – το ένα ενεργητικό και θριαμβικό, το άλλο παθητικό και μάλλον σχετλιαστικό. Το τι συνέβη στις 29 Μαϊου του 1453 (το γεγονός;) έρχεται «ανέκαθεν και ήδη ερμηνευμένο» αλλά από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Μπορεί να είναι ο Μανωλιός που άλλαξε και φόρεσε πιο φανταχτερά τα παλιά του ρούχα, αλλά το αποτέλεσμα ήταν η διασάλευση της έννοιας του γεγονότος και ως παρεπόμενο η ανασημασιοδότηση της έννοιας της αφήγησης και του αφηγήματος, το οποίο τώρα με νεοπλουτίστικη, αλλά και μαζοχιστική, έπαρση μας ζητά να δούμε κατάματα τη διολισθαίνουσα σχέση ανάμεσα στη γλώσσα που αφηγείται και την αφηγημένη ύλη.

«Κουλτουράρικη» η σημερινή μας ιστορία αλλά ας την έχουμε υπόψη μας όταν κυβέρνηση και αντιπολίτευση μας μιλούν για το «αφήγημά» τους, ακόμη και όταν δεν εννοούν τίποτε περισσότερο από το «πρόγραμμα» ή το «σχέδιό» τους για την προκοπή μας – ή, μάλλον, κυρίως όταν μιλούν για την προκοπή μας.

περί πίστεως ( π.Χ. και μ.Χ.)

Από μια παλιά και πολύ γόνιμη ινδοευρωπαϊκή ρίζα βλάστησαν η πειθώ, η πεποίθηση, το πείσμα, η πίστη καθώς και άλλα συγγενικά και παράγωγα. Από εκεί κατάγεται και η λατινική fides (= εμπιστοσύνη, αξιοπιστία) που κυκλοφορεί ακμαία, αν και όχι πάντοτε άμεσα αναγνωρίσιμη, στη γλωσσική επικράτεια της νεολατινικής αδελφότητας (fede, fe, fois), έχοντας καταφέρει και «εισπήδηση» στα γερμανοκρατούμενα οικόπεδα, αφού η μήτρα της αγγλικής λέξης faith είναι γαλλική. Και από την ίδια ρίζα η αλβανική «μπέσα» (= πίστη και όρκος τιμής) για όσους θυμούνται πώς έδιναν χέρια και υπόσχεση οι Μποτσαραίοι και τα άλλα παλικάρια του ’21.

Στο σημασιολογικό φάσμα της «εμπιστοσύνης/αξιοπιστίας» κινείται αρχικά η λέξη «πιστός». Θύμα της Κλυταιμνήστρας και ένοικος του Άδη, ο ομηρικός Αγαμέμνων προειδοποιεί τον Οδυσσέα: «ουκέτι πιστά γυναιξίν» (= δεν μπορεί πλέον κανείς να έχει εμπιστοσύνη στις γυναίκες) – σαρωτική και σεξιστική γενίκευση που έμπλεξε τον Όμηρο σε μπελάδες με τους woke προμάχους των αμερικανικών πανεπιστημίων. Γενικά, στην προχριστιανική περίοδο η πίστη και τα αντώνυμά της χαρακτηρίζουν σχέσεις μεταξύ ανθρώπων ενώ, εξειδικευμένοι στην ίδια σημασιολογική γραμμή, οι σχετικοί όροι παίρνουν πιο τεχνική/νομική απόχρωση για να δηλώσουν επίσημη συμφωνία, ένορκη σύναψη συνθήκης ή απτή απόδειξη/εγγύηση.

Η χριστιανική συνέχεια είναι συνέχεια βάθους, εσωτερίκευσης και και μεταφυσικής αναπροσαρμογής: ο πιστός αναφέρεται στον Θεό ενώ στους Ευαγγελιστές η λέξη, παγιωμένη ως όνομα ουσιαστικό, αρκεί από μόνη της για να ταυτίσει τον χριστιανό, ακριβώς όπως ο «άπιστος» και τα λατινογενή συνώνυμά του (infidel) δακτυλοδεικτούν τον μη χριστιανό.

Και ο εφεόρτιος Θωμάς ενσαρκώνει μεγάλο μέρος αυτής της ιστορίας: αρχικά «άπιστος» (=δύσπιστος) ψαύει τα σημάδια των καρφιών και βλέποντας «πίστιν» (=απτή απόδειξη) κραταιώνεται ως «πιστός» του Χριστού.

σταυροί (και σταυρώσεις)

Παράπονο από τον χοιροβοσκό του δεν θα μπορούσε να έχει ο Οδυσσέας: για να ασφαλιστεί το κτηνοτροφικό κεφάλαιο του αφέντη, η καλύβα του μπαρμπα-Εύμαιου ήταν οχυρωμένη ολόγυρα με «σταυρούς πυκνούς και θαμέας», δηλαδή με μια πυκνή σειρά πασσάλων. Η ομηρική τεχνολογία της περίφραξης με «σταυρούς» δεν μοιάζει να άλλαξε σημαντικά τους επόμενους αιώνες και μόνο ο Θουκυδίδης στην αριστουργηματική εξιστόρηση της Σικελικής Εκστρατείας μάς επιτρέπει να δούμε μια πολύ πιο εξειδικευμένη στρατιωτική χρήση τους όταν λέει ότι οι Συρακόσιοι, με σκοπό να προστατεύσουν τον ναύσταθμό τους από τα αθηναϊκά πλοία, έμπηξαν μέσα στη θάλασσα «σταυρούς», μερικοί από τους οποίους όντας υποβρύχιοι δεν φαίνονταν: «χαλεπωτάτη δ’ ην της σταυρώσεως η κρύφιος» (= εξαιρετικά μεγάλη επιχειρησιακή δυσκολία προξενούσαν οι πάσσαλοι που δεν ήταν ορατοί). «Βατραχάνθρωποι» αντί μισθού πριόνιζαν τους «σταυρούς» για λογαριασμό των Αθηναίων, «όμως δ’ αύθις οι Συρακόσιοι εσταύρωσαν» (=όμως οι Συρακόσιοι και πάλι έμπηγαν «σταυρούς»). Μάχη «σταυρών» με τους «σταυρούς» ως φράγματα ή τορπίλες.

Και ύστερα ήρθαν οι Ρωμαίοι που φρόντισαν για τη «σήμανση» της πιο ονομαστής στράτας τους, της Αππίας Οδού, με τα εκατοντάδες (χιλιάδες;) σταυρωμένα κορμιά των επαναστατημένων δούλων του Σπάρτακου πριν ανηφορίσουν τον Γολγοθά για την πιο διάσημη «σταύρωσιν» κάπου εκατό χρόνια αργότερα.

Αυτή, η εσχάτη και πιο μαρτυρική από τις θανατικές ποινές, ήταν η ειδική μεταχείριση που επεφύλασσε η πλανητάρχισσα σε όσους απειλούσαν ή αμφισβητούσαν την εξουσία της.

Σκληρή ιστορία έχει το «τίμιον ξύλον» – άλλωστε και οι πάσσαλοι του μπαρμπα-Εύμαιου από ξύλο δρυός ήταν.

ομπρέλες

Μεγαλούτσικες πρέπει να ήταν οι ομπρέλες που είχε κατά νου ο Αριστοφάνης: στους «Ιππής» του ο προσωποποιημένος Δήμος ανοίγει τα αυτιά του «ώσπερ σκιάδειον» όταν ακούει κολακείες, και στους «Όρνιθές» του ο Προμηθέας θέλει να κρυφτεί κάτω από «σκιάδειον» για να μην τον βλέπουν από πάνω οι θεοί. Δεν είναι βέβαιο αν τα σκίαστρα εδώ είναι φορητά αλλά το φορητό και πτυσσόμενο ‘σκιάδιον’ (sic), που κυκλοφορεί στα καθαρευουσιάνικα του Παπαδιαμάντη, του Ροϊδη ή του Βιζυηνού, επισκιάστηκε (κυριολεκτικά) από τα ξενόφερτα συνώνυμά του (ombrella, ombrelle) που έλκουν την καταγωγή τους από τη λατινική umbra (=σκιά). Ομπρέλλα κρατούσαν οι δεσποσύνες που ήθελαν «δέρμα σαν καμωμένο από ιασεμί» πριν η Κοκό Σανέλ λανσάρει το λιοκαμμένο κάλλος του suntan – στη Δύση, γιατί στην Άπω Ανατολή ανθούν ακόμη τα λευκαντικά.

Πάντως σήμερα, και αφού τα νεόκοπα ‘αλεξιβρόχια’, όπως και τα ‘αλεξήλια’, δεν σημείωσαν ποτέ σοβαρές πωλήσεις στη λεξιλογική αγορά, κρατάμε ομπρέλα και με ήλιο και με βροχή – en tous cas, όπως θα έλεγε και ο Μακρόν που προθυμοποιήθηκε πρόσφατα να ανοίξει τη γαλλική πυρηνική ομπρέλα πάνω από την Ευρώπη. Δεν είναι βέβαιο αν σε περίπτωση πυρηνικού όμβρου θα τη βγάλουμε αβρόχοις ποσί ούτε αν θα καλυφθεί και η νοτιότερη απόληξη των Βαλκανίων αλλά για την ώρα ας θυμηθούμε τη σοφή ομπρέλα της Κικής Δημουλά: Όταν βρέχει δεν παίρνω ομπρέλα … Όταν δεν βρέχει / όσο κι αν ευτυχεί ο ουρανός / όσο κι αν τον πιστεύω / ανοίγω την ομπρέλα μου./ Δεν είναι ξεκάθαρη/ καιρική συνθήκη η ευτυχία.

κυβερνήσεις

Ο πρώτος «κυβερνήτης» ήταν θαλασσινός και ανήκει στο ομηρικό ναυτολόγιο. Αδιευκρίνιστο ετυμολογικά το «κυβερνώ» αλλά, αν πράγματι ανάγεται σε μια παλιά ινδοευρωπαϊκή ρίζα που σημαίνει «γυρίζω, στρέφω», είναι πιθανό να δείχνει τον τιμονιέρη του πλεούμενου. Γρήγορα πάντως η θαλασσινή κυριολεξία έγινε στεριανή μεταφορά. Το μεταφορικό σχήμα που σκηνοθετεί την πολιτική διακυβέρνηση σαν ναυτική πλοήγηση το έκανε διάσημο ο Πλάτων αλλά πριν από αυτόν το βλέπουμε σε πλήρη ανάπτυξη και στον Αλκαίο, Μυτιλινιό αριστοκράτη, μπροστάρη στις πολιτικές ανακατωσούρες και στις συμποτικές αντροπαρέες και πρωτοκλασάτο ποιητή που έφτασε ως εμάς πιο θρυμματισμένος κι απ’ την συντοπίτισσά του, τη Σαπφώ. Και είναι σ’ αυτόν τον Αλκαίο που διαπιστώνουμε ότι «το καράβι της πολιτείας» εκλύει το μέγιστο της μεταφορικής του ενέργειας όχι με μπουνάτσα και κάλμα αλλά όταν θαλασσοδέρνεται και καβατζάρει με αγέρα με φουρτούνα.

Και από τότε, με καλό ή με κακό κυβερνήτη, το «καράβι» αρμενίζει ή κλυδωνίζεται, πλέει «σε ήρεμα νερά» ή «πάει στα βράχια», ενώ ο παλιός ομηρικός κυβερνήτης έγινε λατίνος gubernator και η «κυβέρνησις» έκανε πανευρωπαϊκή καριέρα ως governo, gobierno, gouvernement, guvern (έτσι το έλεγε ο Τσαουσέσκου), government και qeveria (όπως το λέει ο Έντι Ράμα).

Πάντως, στη φουρτούνα φαίνεται η καλή μεταφορά και έτσι τη βλέπουμε από τον Αλκαίο και τον Πλάτωνα μέχρι τον Τσόρτσιλ και τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Πιο σπάνια εμφανίζεται με απανεμιά. Υπάρχει, βέβαια, και η «πλεύση ελευθερίας» αλλά αυτή είναι άλλη ιστορία.

Και κάτι ακόμη: στα πολύ παλιά μας κιτάπια έχουμε και το «κυβερνισμός» ως απλό συνώνυμο του «κυβέρνησις». Ακούγεται όμως σαν αρρώστια – που τελικά ίσως και να είναι.

ανασχηματισμοί

Μέθη και υπεροψία είναι η μοίρα του ανθρώπου που έχει γύρω του κόλακες, λέει ο Πλάτων, και για την υπεροψία (ή την έπαρση) χρησιμοποιεί τη λέξη «σχηματισμός» – που σημαίνει ότι αν ήθελε να αναφερθεί σε μια δεύτερη, διαφοροποιημένη ή επαναλαμβανόμενη εκδήλωση υπεροψίας/έπαρσης θα μπορούσε να μιλήσει για «ανασχηματισμόν». Ωστόσο, η λέξη δεν απαντά ούτε σ’ αυτόν ούτε σε άλλους γραφιάδες της αρχαιότητας, και όταν κάνει την εμφάνισή της έχει τη σύγχρονη σημασία της ως «τεχνικός» όρος της πολιτικής και των πολιτικών: «ο ανασχηματισμός της κυβέρνησης» (εφημερίδα ‘Εστία’ 1897), «νέος κυβερνητικός ανασχηματισμός» (εφημ. ‘Σκριπ’ 1901). Δεν θα ήταν άστοχο να υποθέσουμε ότι το πρότυπο της λέξης βρίσκεται στο γαλλικό «remaniement».

Με τη λατινική λέξη για το χέρι (manus) στην απώτερη ετυμολογική του ρίζα, το γαλλικό ρήμα «re-manier» (=επεξεργάζομαι εκ νέου, διορθώνω, αναδιατάσσω, ρετουσάρω) μοιάζει να διατηρεί αίσθηση απτότητας που λείπει από την πιο αφαιρετική ελληνική λέξη – δείχνει, ας πούμε, πιο παραστατικά ότι η υπόθεση βρίσκεται «στο χέρι» του αρμόδιου προέδρου ή πρωθυπουργού. Ανάλογη απτότητα διεκδικεί και η ιταλική λέξη για τον ανασχηματισμό, μόνο που το «rimpasto» (=κυβερνητικός ανασχηματισμός) ενεργοποιεί σημασιολογικές συνδηλώσεις συνταγής (και συγκεκριμένα για τη ζύμη της πίτσας) που εμφανίζουν τον πρωθυπουργό ως μάγειρα – καθόλου άστοχο, αν το καλοσκεφτείς.

Αλλά ασυναγώνιστος στην απτή και αιχμηρή μεταφορικότητά του είναι ο βρετανικός ανασχηματισμός. Το «re-shuffle» περιγράφει το ανακάτεμα της τράπουλας με όλα τα συμπαρομαρτούντα της τυχαιότητας. Με άλλα λόγια, ο πρωθυπουργός ως τζογαδόρος – πολύ ταιριστό, αν το καλοσκεφτείς.

Και ακόμη πιο ταιριαστό, όταν διαπιστώνεις, όπως συχνά διαπιστώνεις, ότι όσο και αν ανακατευθεί η τράπουλα το παιχνίδι και οι κανόνες του δεν αλλάζουν.

δημοσκοπήσεις

Περισσότερες από εκατόν είκοσι λέξεις που έχουν για βάση ή για πρώτο συνθετικό το «δήμος» είναι καταγραμμένες στα λεξικά της ελληνικής γλώσσας, οι πιο πολλές σε κατάσταση βαθιάς ταρίχευσης, αν και κάποιες (όπως το αριστοφανικό «δημοπίθηκος» = απατεώνας ή το «δημόλευστος» = αυτός που λιθοβολείται από τον λαό) θα ήταν ίσως πολύ χρήσιμες και σήμερα. Πάντως, η «δημοσκόπηση» εμφανίζεται κατά τα μέσα του προηγούμενου αιώνα, όταν πιάνουν επίσημα δουλειά οι «δημοσκόποι», δηλαδή το σινάφι που έχει για πάτρωνά του άγιο τον Γεώργιο Γκάλοπ, ο οποίος έκανε την πρώτη επαγγελματική δημοσκόπηση το 1932 σε κάποιες τοπικές αμερικανικές εκλογές όπου ήταν υποψήφια η πεθερά του. Απλώς, στη συνέχεια έκανε εν δήμω αυτό που είχε αρχίσει εν οίκω.

Φαίνεται ότι η πρώτη δημοσκοπική μέθοδος, προ Γκάλοπ, ήταν πολύ απλή, αν λάβουμε υπόψη ότι η αγγλική λέξη για τη δραστηριότητα που μας απασχολεί εδώ είναι το «poll», που αρχικά σήμαινε «κεφάλι». Ως γνωστόν, από το «μετράμε κεφάλια» τότε μέχρι τις μετρήσεις της σήμερον άλλαξαν πολλά – υπάρχει υψηλή τεχνολογία πίσω από το «δημοσκοπήσατε, πυρ!».

Υπάρχει όμως και ένα ζήτημα. Οι περισσότερες λέξεις που λήγουν σε -σκόπος (επίθημα λέγεται αυτό στην αργκό των γραμματικών) παραπέμπουν σε διαγνωστικά τερτίπια, σε θεοτικές μαγγανείες ή σε φαυλότητες. Γνωστή, και πάντα επίκαιρη, η αντιπαθής τάξη των «κερδοσκόπων», παντός καιρού οι «καιροσκόποι», αμφιλεγόμενοι οι «ραβδοσκόποι» ενώ οι «οιωνοσκόποι» (να μην τους συγχέουμε με τη σύγχρονη φυλή των birdwatchers) έχουν καταθέσει προ πολλού τα μπλοκάκια τους. Η αλήθεια είναι ότι ένα επίθημα δεν συνιστά επαρκή λόγο για να δυσπιστούμε απέναντι στους δημοσκόπους, πλην το ζήτημα εδώ δεν είναι το -σκόπος αλλά, σε κάποιες περιπτώσεις, ο σκοπός.

τοξικότητες

Το πρώτο καταγραμμένο τόξο είναι απομνημειωμένο στη λεγόμενη Γραμμική Β’, την πρώτη ελληνική γραφή, αλλά η λέξη πρέπει να είναι δάνειο από τα ιρανικά ενώ το top brand του προϊόντος προερχόταν από τη Σκυθία. Π.Ο.Π. τον καιρό εκείνο δεν υπήρχε, το «τόξον» ελληνοποιήθηκε, «τοξικός» ήταν ο καλός χειριστής του, και όταν τα οπλικά συστήματα εξελίχθηκαν ήταν αυτός που έριχνε βέλη εμβαπτισμένα σε δηλητήριο. Κατόπιν, όταν η σκευή έγινε μουσειακό έκθεμα, το επίθετο με τη διαμεσολάβηση, ως συνήθως, του λατινικού toxicus (=δηλητηριώδης) συνέχισε την αυτόνομη, διεθνή και λαμπρή καριέρα του – τόσο λαμπρή που το Oxford English Dictionary το ανακήρυξε λέξη της χρονιάς για το έτος 2018.

Είναι ενδιαφέρον ότι τη χρονιά αυτή σε περισσότερες από 600 ειδησεογραφικές εκπομπές στο CNN και στο διαδίκτυο η λέξη πρωταγωνίστησε για να περιγράψει από άθλους και ύθλους (ιδού το κουίζ της ημέρας: τι σημαίνει «ύθλος»;) του Ντόναλντ Τραμπ μέχρι απορρυπαντικά και από «τοξικούς» μπερμπάντηδες της πατριαρχίας (παραπροϊόν εδώ του κινήματος #Me Too) μέχρι την πολωτική και ακραία ρητορική της πολιτικής αντιπαράθεσης. Το φάσμα της μεταφορικής χρήσης μοιάζει τώρα να είναι πολύ πιο ευρύ από τη χημική κυριολεξία και παρόλο που οι δικές μας στατιτιστικές δεν έχουν ανακοινωθεί ακόμη, κάπου εδώ βρισκόμαστε κι εμείς – με τη διαφορά ότι εμείς ξέρουμε να βγάζουμε τοξικότητα ακόμη και από τα πένθη μας.

Ενδιαφέρουσα ιστορία, τα λαρυγγικά και συριστικά εφέ της λέξης πολύ ταιριαστά με τη σκληρή σημασία της, πλην η σχετικά νιόφερτη «τοξικότητα» τώρα απειλεί να καθηλώσει σε υποαπασχόληση παλιότερες, και εξίσου δραστικές, συγγένισσές της, ας πούμε, τη μοχθηρία, την κακοβουλία, την εθελοκακία και άλλα τιμαλφή της ελληνικής. Μήπως να δοκιμάζαμε λίγη αποτοξίνωση …

συγκαλύψεις

Στην αρχή ήταν ο συνήθης ύποπτος, ο Όμηρος, που έβαζε τον Δία να ‘συγκαλύπτει’ γη και θάλασσα με νέφη: «συν νεφέεσσιν κάλυψε γαίαν ομού και πόντον» – κυριολεκτικά και αθώα πράγματα αφού οι συννεφιασμένες Κυριακές αλλά και οι καθημερινές ήταν κύρια απασχόληση του πατέρα θεών και ανθρώπων. Αλλά γρήγορα τα πράγμα πήρε να ‘πονηρεύει’. Ο Πλάτων, για παράδειγμα, επισημαίνει ότι πριν κατανοήσουν ότι η άθληση είναι πιο άνετη όταν είσαι γυμνός (ιδού το ‘γυμναστήριον’), οι αθλούμενοι κάλυπταν τα επίμαχα: καλύτερο, λέει, το «αποδύεσθαι» (ιδού και τα «αποδυτήρια») από το «συγκαλύπτειν». Ένα δυο κλικ πονηριάς πιο πάνω, πού αλλού, στον Αριστοφάνη και στους «Όρνιθές» του: Εδώ ο Προμηθέας, όχι δεσμώτης αλλά κουκουλωμένος, θέλει να κρυφτεί από τον πανόπτη οφθαλμό του Δία, όταν ο Πισθέταιρος απορημένος τον ρωτάει: «τις ο συγκαλυμμός;» (=προς τι το κουκούλωμα;)

Πάμε και στα πιο σοβαρά, πάλι με τον Προμηθέα, του Αισχύλου και κανονικά δεσμώτη αυτή τη φορά. Όταν του ζητούν να αποκαλύψει κάποιο φοβερό μυστικό, απαντά ότι δεν είναι ώρα να μιλήσει γι’ αυτό, αντιθέτως «συγκαλυπτέος όσον μάλιστα» (=πρέπει να το κρύψω όσο γίνεται περισσότερο). Αλλά το πράγμα μπορεί να γίνει και τραγικά σοβαρό. Στις «Φοίνισσες» του Ευριπίδη ο μάντης Τειρεσίας μιλάει για τα παιδιά του Οιδίποδα που νόμισαν ότι με το πέρασμα του χρόνου θα μπορούσαν να συγκαλύψουν («συγκαλύψαι χρόνω χρήζοντες») την οικτρή αυτοτύφλωση του πατέρα τους, πλην έκαναν μέγα λάθος.

Και, τέλος, είναι και ο Ολυμπιόδωρος, πολύ μεταγενέστερος αυτός, αλλά τα λέει έξω από τα δόντια: «συγκαλύπτειν την αλήθειαν» – και είναι αλχημιστής.

Τα σημερινά ελληνικά μας ξεχάσαν την κυριολεξία, κράτησαν μόνο την πονηριά και το κουκούλωμα, πραγματικό ή όχι – και τώρα γίνεται χαμός και «συγκαλυμμός», που θα έλεγε και ο Αριστοφάνης.

από τις ειδήσεις στις οιδήσεις

Πολλά εν ουρανώ και επί της γης σάρωσε ο αριστοτελικός νους αλλά όταν άνοιξε το κεφάλαιο «Η φύση της ψυχής» ο Σταγειρίτης μίλησε για γνώση των ωραίων και ευγενών πραγμάτων – «των καλών και τιμίων την είδησιν». Η λέξη «είδησις» χρησιμοποιείται εμφατικά για να σημάνει την ακριβή γνώση που είναι αποτέλεσμα συστηματικής διερεύνησης της ουσίας των πραγμάτων. Αυτήν την ειδική απόχρωση της λέξης την επιβεβαιώνει και ένας από τους σημαντικότερους υπομνηματιστές του φιλοσόφου, ο Σιμπλίκιος: Η είδησις, το είδον, το οίδα (του Σωκράτη) είναι όλα βλαστοί από την ίδια ρίζα που βρίσκουμε και σε άλλα μέλη της ινδοευρωπαϊκής οικογένειας, και από εκεί έλκουν την απώτερη καταγωγή τους και τα «βίντεο», αυθεντικά ή κίβδηλα.

Η έμφαση με την οποία χρησιμοποιεί τη λέξη ο Αριστοτέλης είναι και σήμερα ευκρινής στον όρο «ειδήμων», ωστόσο στην «είδησιν» οι εξελίξεις επιφύλαξαν αλλιώτικη καριέρα. Η λέξη με τη σύγχρονη σημασία της, καθιερωμένη ήδη από τις πρώτες αθηναϊκές εφημερίδες του 19ου αιώνα, συνάντησε τις νέες τεχνολογίες επικοινωνίας τη στιγμή που τα ατελιέ της προκεχωρημένης διανόησης λάνσαραν τις μετα-αλήθειες, τα μετα-γεγονότα και τα fake. Η καμπύλη από την αριστοτελική ειδημοσύνη στην είδηση και από εκεί στη φημολογία είναι πολύ σύγχρονο φαινόμενο, έλα όμως που η περιγραφή του είναι παλιά, πολύ παλιά:

φήμες εδώ κι εκεί φτεροκοπούν και λόγια μπερδεμένα· εκεί μέσα
άλλοι ακούν με πρόθυμα αυτιά άδειες κουβέντες, άλλοι μεταφέρουν
εκείνα που ακούσαν – οι ψευτιές και τα χαλκεύματα όλο πληθαίνουν,
σ’ αυτά που άκουσε όποιος μιλά βάζει από πάνω και δικά του λόγια.

Αυτά ο Οβίδιος των «Μεταμορφώσεων». Ο Αριστοτέλης πάλι, από τη δική του πλευρά, θα μπορούσε να μας έχει αφήσει την ακριβή διάγνωση της διαδικασίας με την οποία οι ειδήσεις παραφουσκώνουν και γίνονται «οιδήσεις».

ΤΕΜΠΗ

Το πρώτο τοπογραφικό μάς το δίνει ο Ηρόδοτος, και είναι μέρος του ρεπορτάζ από τους Περσικούς Πολέμους: ‘εσβολή ήπερ από Μακεδονίης της κάτω ες Θεσσαλίην φέρει παρά ποταμόν Πηνειόν, μεταξύ δε Ολύμπου τε όρεος και της Όσσης’. Αλλά αυτή η παραποτάμια ‘εσβολή’ (=το πέρασμα) διαφημίστηκε εξαρχής ως κοιλάδα των πόθων. Το ένιωσε καλά η θυγατέρα του Πηνειού, η Δάφνη, όταν συναπάντησε εκεί τον μερακλωμένο Απόλλωνα.

Η ωραία κοιλάδα που εξάπτει αισθησιασμούς είχε ήδη εξασφαλίσει εμβληματική περιωπή όταν, κάπου δύο αιώνες αργότερα, ο Σικελιώτης Θεόκριτος μνημονεύει τα ‘κατά Πηνειώ καλά τέμπεα’ που σημαίνει ‘στου Πηνειού την ωραία κοιλάδα’. Με άλλα λόγια, το ‘τέμπεα’ εδώ δεν είναι κύριο όνομα/τοπωνύμιο αλλά γενική σήμανση γεωγραφικής ευτοπίας, και είναι ακριβώς γι’ αυτό που οι φιλολογικοί εκδότες δεν χρησιμοποιούν αρχικό κεφαλαίο. Άλλωστε με αυτήν τη γενική σημασία συναντάμε τη λέξη και σε έναν πολύ παλιό λεξικογράφο, τον Ησύχιο. Και έτσι τα ‘τέμπη’, χειραφετημένα από τη Θεσσαλία και τον Πηνειό τους, σταδιοδρόμησαν ελεύθερα. Ο ρωμαίος Οβίδιος ρωτάει τον τοξότη Ερωτιδέα: ‘Δικά σου είναι τα τέμπη του Ελικώνα;’ και κάποιοι, πολύ αργότερα, θα εντοπίσουν τα ‘Μακεδονικά Τέμπη’. Δυνάμει του ίδιου γλωσσικού φαινομένου, το εμβληματικό Google μας κάνει να ‘γκουγκλάρουμε’ ακόμη και όταν δεν χρησιμοποιούμε τη συγκεκριμένη μηχανή αναζήτησης.

Μόνο που τώρα τα ‘Τέμπη’ κάνουν αλλιώτικη καριέρα – σήμαντρο πένθους, φλεγμονή συλλογικής ενοχής, κλητήριο θέσπισμα, ψέλλισμα ή πολεμική κραυγή στα μαρμαρένια αλώνια της πολιτικής. Ο βίος των λέξεων γράφεται από τις μετωνυμικές, συνδηλωτικές, συμβολικές και συνθηματολογικές προεκτάσεις τους, και με τις λέξεις, όπως και στον ανθρώπινο βίο, συχνά ό,τι αρχίζει ωραίο τελειώνει με πόνο.

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας

• Ευλογημένη από το ζάπλουτο παρελθόν και τη βαθιά ιστορικότητά της η συγκαιρινή μας ελληνική γλώσσα προσφέρει στους χρήστες της ένα ευρύτατο φάσμα εκφραστικών επιλογών και ένα τεράστιο απόθεμα λεξικολογικών ψηφίδων ενώ ταυτόχρονα επιτρέπει δυνατότητες κίνησης ανάμεσα σε διαφορετικά υφολογικά επίπεδα που προσδιορίζονται από την ιστορική της διαστρωμάτωση. Εναπόκειται σ’ εμάς να εκμεταλλευτούμε με γνώση και τόλμη τους άφθονους πόρους της για μια «υψηλής τεχνολογίας» γλωσσική χρήση.
• Δεν χωρεί αμφιβολία ότι η εξοικείωση με προγενέστερα στάδια της ελληνικής γλώσσας δημιουργεί καλύτερες προϋποθέσεις για μια πιο μεστή, ευέλικτη και δυναμική χρήση της σύγχρονης δημοτικής, αλλά επειδή εκ των πραγμάτων δεν θα μάθουν όλοι αρχαία ελληνικά, ένα καλά σχεδιασμένο γλωσσικό μάθημα, που θα εξελίσσεται συστηματικά από την πρώτη μέχρι την τελευταία τάξη του λυκείου, πρέπει να δίνει στους μαθητές βασικές πληροφορίες για την ιστορική διαδρομή της ελληνικής γλώσσας.
• Αλλά επειδή κάποιοι θέλουν να μάθουν, και είναι σημαντικό να έχουν την ευκαιρία να μάθουν, αρχαία ελληνικά, πρέπει να μελετηθεί σοβαρά η επαναφορά του θεσμού του κλασικού λυκείου.
• Να στηριχτεί από την πολιτεία η διδασκαλία της ελληνικής ως δεύτερης ή ξένης γλώσσας στο εξωτερικό.
• Να αποκτήσει θεσμική μορφή η συνέργεια Ακαδημίας Αθηνών και Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας για τη στήριξη, διδασκαλία και προβολή της ελληνικής γλώσσας.
• Να γίνουν οι γνήσιοι εραστές της ελληνικής πολύ περισσότεροι από τους ευκαιριακούς ντελάληδες.
• Ο πλούτος και ο δυναμισμός της γλώσσας δεν είναι απλώς ζήτημα αισθητικής ή καλολογίας. Είναι αναγκαίος όρος για υψηλή ποιότητα βίου, ελευθερία σκέψης και δημοκρατική εγρήγορση. Κανείς δεν το έχει συνειδητοποιήσει αυτό καλύτερα από τις ολοκληρωτικές δυστοπίες.

φύλο

Θα το θυμούνται ίσως οι παλιότεροι: είναι στη φύση μου («έφυν») να αγαπώ και όχι να μισώ, λέει η Αντιγόνη του Σοφοκλή, και υπονοεί ότι οι διαταγές του Κρέοντα δεν μπορούν να αλλάξουν τη φύση της. Από τη ρίζα φυ- (κι αυτή ινδοευρωπαϊκή, για να μην ξεχνιόμαστε) βλασταίνουν τόσο το «φύλο» όσο και η «φύση». Ο Ντόναλντ Τραμπ δεν ξέρει ούτε ελληνικά ούτε Σοφοκλή, έχει όμως με το μέρος του τουλάχιστον την ετυμολογία και τη βιολογία της Παλαιάς Διαθήκης και άμα τη παλινορθώσει του εξαπέλυσε φετφά που ταξινομεί αμετάκλητα τους Αμερικανούς σε «αρρένων και θηλέων».

με το cis και με το τρανς

Αλλά στο μεταξύ με του κύκλου τα γυρίσματα ξημέρωσαν άλλες εποχές: εντεύθεν (cis στα λατινικά) παραμένει η παραδοσιακή δυαδικότητα αλλά με το trans (λατινικό κι αυτό, που σημαίνει κίνηση μετάβασης προς την άλλη μεριά) περάσαμε στην ιλιγγιώδη πολλαπλότητα των 72 ή 73+. Και επειδή δεν προλάβαμε να εξελληνίσουμε όλες τις σχετικές ονομασίες, ιδού μερικές προτάσεις: «εχέφυλος» ή «φυλοπαγής» (=αυτός που παραμένει πιστός στο βιολογικό του φύλο), «δύσφυλος» (=αυτός που αισθάνεται δυσφορία φύλου), «αρνησίφυλος» ή «φυλοβόλος» (=αυτός που απορρίπτει το βιολογικό του φύλο), «ανεξίφυλος» (=αυτός που δεν έχει γενικώς πρόβλημα με τα φύλα), «φυλίστωρ» (= ο μελετητής του φύλου). Αν χρειαστεί έχουμε κι άλλες.

γραφές

‘Γράψεν δε οι οστέον’ λέει ο ομηρικός ραψωδός για το δόρυ που δεν κατάφερε παρά να ‘χαράξει’ ή να ‘ξύσει’ το οστό της ωμοπλάτης του εχθρού. Για ‘γραμματευτούς’ λίθους μιλάει ένας αρχαίος συλλέκτης σπάνιων λέξεων, και εννοεί πολύτιμες πέτρες εγχάρακτες με σχέδια. Μετά ήρθαν ο πάπυρος, η περγαμηνή και το χαρτί, το χέρι που πρώτα χάραζε και έξυνε είχε πιο εύκολη δουλειά, η λέξη δεν άλλαξε και η κυριολεξία έγινε (σχεδόν) μεταφορά. Τα πλήκτρα και η απαλή αφή ολοκλήρωσαν τη μεταφορά χωρίς να κάμψουν την αντίσταση της λέξης, όμως ο τεχνολογικός λεβιάθαν προελαύνει – να δούμε πόσο θα αντέξει ακόμη.

οθόνες

‘αργεννήσι καλυψαμένη οθόνησιν’, τουτέστιν ‘ρίχνοντας πάνω της ένα πάλλευκο λινό πέπλο’. Πρόκειται για την Ελένη της Τροίας, και αφού ο Όμηρος μιλάει για την Μις Κόσμος δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ‘οθόνη’ έχει υπογραφή από top fashion brand. Λινή ή όχι, η οθόνη-πανί σήκωσε πάνω της την ιστορία του κινηματογράφου, κρατώντας τη φυσική κυριολεξία της ως τη στιγμή που η γυάλινη μετάλλαξή της τη σμίκρυνε και την έκανε οικοσυσκευή – και ταυτόχρονα μεταφορά. Καλπάζει η τεχνολογία, σαμποτάρει τις κυριολεξίες και βαθαίνει τις μεταφορές. Τώρα η οθόνη υπακούει στο απαλό χαϊδολόγημα ή ακκίζεται με τους υγρούς κρυστάλλους της – τουλάχιστον να εξιλεωνόταν δείχνοντάς μας την ‘οθόνη’ της Ελένης σε υψηλή ανάλυση.

σαπίλες

Οι σοφοί της Οξφόρδης ανακοίνωσαν το είδος της βλάβης που προκαλεί η υπέρμετρη κατανάλωση της φτηνής και χαμαίζηλης πραμάτειας που πλεονάζει στην υπεραγορά των μέσων κοινωνικής δικτύωσης: λέξη της χρονιάς για το 2024 το brain rot, όπερ μεθερμηνευόμενον σημαίνει ότι ‘ο εγκέφαλος σαπίζει’. Το είπαμε ή δεν το είπαμε ακόμη στα ελληνικά; Έχουμε, πάντως, άφθονες επιλογές. Με ελαφρολαογραφική διάθεση έχουμε το ‘σέπεται’ ή το ‘μαραγκιάζει’, σαν το μήλο και το κυδώνι, αλλά καλό ακούγεται και το ‘φυραίνει’ της ευρύτερης πιάτσας. Ωστόσο, στις μεγάλες μάστιγες πάντα ταιριάζει καλύτερα κάτι επίσημα ελληνικό. Λοιπόν διαλέξτε: ‘σηψίνοια’ ‘η ‘σαπρόνοια’;

προοδευτικός

Δεν είναι απλή υπόθεση ‘η λέξη της χρονιάς’. Για την ανακήρυξη νικήτριας θέλει δουλειά πολλή, θέλει ψηφοφορίες και υπολογισμούς θέλει και οι ειδικοί να δίνουν τη γνώμη τους. Κι αφού τίποτε επίσημο δεν ανακοινώθηκε για τα καθ’ ημάς, μπορούμε να αναρωτηθούμε: ποια λέξη θα επιλέγαμε για τη χρονιά που μόλις εξεμέτρησε τα φεγγάρια της; Θα μπορούσαμε να προτείνουμε το ‘προοδευτικός’ (όπως, για παράδειγμα, ‘προοδευτική υποψηφιότητα’), αρκεί οι ποικιλόχρωμοι και ποικιλόφρονες που αναμηρυκάζουν τη λέξη να επιτύχουν ένα μίνιμουμ συμφωνίας για το τι σημαίνει. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ‘απαιτητική’ και ‘δύσκολη’ λέξη που δεν την τίμησαν με τη διαφωτιστική προσοχή τους οι ειδικοί.

χαρισματικός

Προσωπικότητες με ξεχωριστό ταλέντο είχε μπόλικες η Αρχαιότητα αλλά κανείς δεν μιλούσε για ‘χάρισμα’ λες και η λέξη περίμενε τη χάρη του Θεού της χριστιανοσύνης για να κάνει το ντεμπούτο της με τη σημασία ‘πνευματική δωρεά άνωθεν καταβαίνουσα’. Ήταν ο Max Weber που την κατέβασε από το ιερατικό της βάθρο στα εγκόσμια χθαμαλά της κοινωνιολογίας για να ορίσει τον χαρισματικό πολιτικό ηγέτη. Και ύστερα, ‘πιο κάτου στου Κακού τη σκάλα’, ανέλαβε το TikTok να λανσάρει το μονοσύλλαβο λείψανό της, το ‘rizz’ (cha-rizz-ma): διαθέτει rizz αυτός που φλερτάρει με χάρη, πειθώ και αποτελεσματικότητα. Αλλά στο τελευταίο σκαλί περίμενε το Oxford English Dictionary για να τη στέψει λέξη της χρονιάς για το 2023.

αυθεντικός

To ‘αυθέντης’ έχει βαρύ ποινικό και ψυχολογικό μητρώο. Η πιο παλιά του σημασία είναι ‘αυτός που κάνει κάτι (κατά προτίμηση, φόνο ή αυτοχειρία) με τα ίδια του χέρια’. Ωστόσο, η διαδικασία αποποινικοποίησης άρχισε νωρίς, η λέξη ξεπλύθηκε σημαίνοντας τον πρωταίτιο ή αυτόν από τον οποίο πηγάζει η πρωτοβουλία ή η εξουσία. Και από εδώ μικρό το βήμα προς το ‘αυθεντικός=γνήσιος’, δηλ. στη σημασία με την οποία υποδέχτηκε τη λέξη η Εσπερία. Πρόσφατη και η πλήρης ηθική αποκατάσταση: το πιο παλαιό αμερικανικό λεξικό ανακήρυξε το ‘authentic’ λέξη της χρονιάς για το 2023. Όταν σε πνίγει το fake, o Τραμπ και τα ομοιώματα της ΑΙ, από ελληνική λέξη θα πιαστείς.
Υ.Γ. Για το ‘αυθέντης’ που τούρκεψε και γίνηκε ‘αφέντης’, άλλη φορά.

οι ρίζες του χειμώνα

‘Αλλά με χείμα δάμναται’ (=με πεθαίνει η παγωνιά) λέει ένας ομηρικός Αχαιός που ξεπαγιάζει στην Τροία. ‘Χείμα’, ‘χειμώνας’ και ‘χιόνι’ είναι βλαστάρια από την ίδια παμπάλαιη ινδοευρωπαϊκή ρίζα που επιβιώνει σποραδικά αλλά ακμάζει στα ρωσικά (ζίμα) – πιθανώς λόγω του ρωσικού χειμώνα. Και για να μην αναρωτιόμαστε τι απέγινε τούτη η ρίζα στο τροπικό λιοπύρι της Ινδίας: Hima-alaya σημαίνει ‘τόπος με χιόνια’. Παμπάλαιοι χειμώνες, αρχαία χιόνια στη γλωσσογεωγραφία της Ευρασίας. ‘Πού είναι τα χιόνια εκείνα τα παλιά;’ μελωδούσε πριν από έξι αιώνες και ο Φρανσουά Βιγιόν αλλά αυτό που εκείνος πραγματικά νοσταλγούσε ήταν οι ωραίες άλλων εποχών.

let it snow, let it snow …

‘νείφει, χειμέρια τα πράγματα’ (=χιονίζει, χειμώνας πλάκωσε) λέει ο καυχησιάρης Λάμαχος του Αριστοφάνη στους ‘Αχαρνής’. Δεν πήρε διαβατήριο για τα μεταγενέστερα ελληνικά αυτό το ‘νείφει’, αλλά μας έμειναν οι ‘νιφάδες’, οι μετεωρολόγοι μιλούν επίσημα για ‘νιφετό’ και ο Μιχάλης Γκανάς καταλεπτολογούσε τη χειμέρια ποικιλία στις πλαγιές της ηπειρώτικης Μουργκάνας με το ‘χιών, χιόνι, κοκορόχιονο, χιονόνερο, νιφετός’. Ινδοευρωπαϊκό κληροδότημα το ‘νείφει’. Η ελληνική, όπως και η λατινική, είχε δυσανεξία για το αρχικό σίγμα της παλιάς του ρίζας (sneig) , το οποίο όμως επιμένει (Schnee, snow, sneg κ.ά.) σε άλλες συγγένισσές της. ‘Νείφει’ παντού.

ianuarius

Η θεολογική Σούπερ Λίγκα της αρχαιότητας ήταν ασφαλώς το ελληνικό δωδεκάθεο και σ’ αυτό προσχώρησαν, πολύ νωρίς και πολύ πρόθυμα, οι Ρωμαίοι, οι οποίοι, ακριβώς όπως και οι Έλληνες, διέθεταν και θεότητες με πιο ελαφρύ χαρτοφυλάκιο, όπως ο Ιανός (Ianus), στον οποίο ήταν αφιερωμένος ο μήνας Ιανουάριος.

Οι γλωσσοεμπειρογνώμονες συνδέουν τη λατινική λέξη i-anus (=πύλη, δίοδος, πέρασμα) με μια παμπάλαιη ρίζα (τη λέμε συνήθως ινδοευρωπαϊκή) που σημαίνει ‘περνώ’, ‘μπαίνω’, ‘διαβαίνω’ και που εμφανίζεται και στα ελληνικά (ί-τε, παίδες Ελλήνων, εισ-ι-τήριο). Έτσι ο Ιανός (που πήρε το όνομά του από την ‘πύλη’ ή που έδωσε το όνομά του στην ‘πύλη’) είναι δικαιωματικά ο θεός που εποπτεύει το, τοπικό ή χρονικό, πέρασμα από το πριν στο μετά. Με άλλα λόγια, είναι ο πυλωρός της νέας χρονιάς.

Εικονογραφικά ο Ιανός εμφανίζεται με δύο όψεις στραμμένες σε αντίθετες κατευθύνσεις: βλέπει πίσω στο παρελθόν και μπροστά στο μέλλον, και από αυτήν την άποψη μπορεί να συμβολίζει γενικά την έννοια του χρόνου.

Τη μνήμη του Ιανού επιτελούμε κι εμείς τέτοιες μέρες καθώς δρασκελίζουμε το κατώφλι της νέας χρονιάς παλινδρομώντας ανάμεσα σε αλμανάκ και καζαμίες. Και επειδή ο Μεταβάτης Ιανός κατοικούσε σε ναούς των οποίων οι πύλες άνοιγαν εν καιρώ πολέμου και σφραγίζονταν εν καιρώ ειρήνης, στη δικαιοδοσία του βρισκόμαστε ακόμη σήμερα καθώς ευχόμαστε να σιγάσει η πολεμική κλαγγή όπου γης. Και αν δεχτεί να πρεσβεύσει υπέρ ημών και ο άγιος Ιανουάριος, ακόμη καλύτερα.

takeaway;

Οι Ρωμαίοι το έριχναν έξω από 17 μέχρι 23 του Δεκέμβρη, όταν γιόρταζαν τον θεό Saturnus, δηλ. τον ελληνικό Κρόνο, στα χρόνια του οποίου, κατά τον μύθο, επικρατούσε ‘εν ανθρώποις ευδοκία’. ‘It’s the most wonderful time of the year’ δήλωσε ο ποιητής Κάτουλλος για τα ‘Χριστούγεννα’ πριν από τα Χριστούγεννα, και πράγματι έτσι ήταν με το φαγοπότι, τις επισκέψεις στα σπίτια και τα δώρα, που φεύγοντας από το πάρτι τα έπαιρνες μαζί σου, που το όνομά τους ήταν ‘αποφόρητα’ και που σήμαινε ακριβώς ‘takeaways’. Ολοδική μας η λέξη, την κάνουμε ό,τι θέλουμε και με ελαφρά αλλαγή χρήσης έχουμε κάτι πολύ καλύτερο από το ‘σε πακέτο’.

κάρτες

Κάθε ‘αποφόρητον’ συνοδευόταν από ευχετήρια στιχάκια, γραμμένα σε μικρά φύλλα από πάπυρο. ‘Χάρτης’ ήταν το ελληνικό όνομα για τη γραφική ύλη που έδινε αυτό το διάσημο αιγυπτιακό φυτό, ο πάπυρος, ‘χάρτα’ (charta) την είπαν και οι Ρωμαίοι που σ’ αυτήν, όπως και σε άλλες περιπτώσεις, μοίρασαν (και καλά έκαναν) ελληνικά κόλλυβα σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες (οι οποίες, παρεμπιπτόντως, μεταποίησαν τον ‘πάπυρο’ σε paper, papier και Papier κ.ά.). Πάντως, χριστουγεννιάτικες, cartes de visite, blue cards, SIM, κίτρινες ή κόκκινες, όλες ‘ελληνικές’.

παίζει

«Παίζει πάρτι στο νησί». Κουίζ: Το «παίζει» σημαίνει ότι το πάρτι βρίσκεται σε εξέλιξη; Προγραμματίζεται; Υπάρχει πιθανότητα να γίνει; Είναι πολύ πιθανό ότι θα γίνει; Είναι πάντως ενδιαφέρον ότι μια λέξη καταφέρνει να υποκαθιστά με χαριτωμένη ελαφρότητα ένα ολόκληρο φάσμα από άλλες, λιγότερο ή περισσότερο «λόγιες», εκφραστικές επιλογές. Ταιριάζει, ασφαλώς με την αύρα της νεανικής χαλαρότητας, αλλά τι πρέπει να κάνει ο βαθμολογητής της έκθεσης των Πανελλαδικών που διαπιστώνει ότι ο νεανίας ή η νεάνις που την χρησιμοποιεί μάλλον δεν διαθέτει κάτι καλύτερο στη λεξιλογική συλλογή του/της; Κάποιοι σίγουρα θα φοβούνται ότι το πολύ «παίζει» παίζει εν ου παικτοίς.

φάση

«Είναι φάση το αγόρι». Το άσμα πάλιωσε, το αγόρι θα μεγάλωσε αλλά η «φάση», σε αντίθεση με άλλους νεολαιίστικούς ιδιωματισμούς, κρατάει ακόμη και μοιάζει με σημασιολογικό πανδέκτη: «δεν είμαι σε φάση» (= δεν έχω διάθεση), «περνάω φάση» (= αντιμετωπίζω δυσκολίες), «θα παίξει καλή φάση» (= θα έχει ενδιαφέρον). Και αν το αγόρι που λέγαμε είναι, όπως φαίνεται να είναι, ερωτεύσιμο, «θα γίνει φάση» με όλα τα συμπαρ(α)μαρτούντα. Αυτό το τελευταίο το λένε και «φάσωμα». Τριφασικές (και βάλε) κουβέντες, και καλό κουράγιο στον λεξικογράφο που πασχίζει να καταγράψει το βολτάζ.

ενσυναίσθηση

Η ‘συμπάθεια’ είναι παλιό, πολύ πριν τα ‘μάρμαρα’, λάφυρο των Άγγλων, Γάλλων, Πορτογάλων από τα ελληνικά. Οι λαφυραγωγοί διατήρησαν το νόημα, πλην δεν ήταν πάντα σεβαστικοί και όταν αργότερα υπεξαίρεσαν και την ‘εμπάθεια’, της ανέθεσαν άλλα σημασιολογικά καθήκοντα: ‘η ικανότητα να μπαίνεις στη θέση του άλλου και να κατανοείς τις σκέψεις και τα αισθήματά του’. Κι έτσι εμείς κάναμε ‘ρελάνς’ με την ‘εν-συν-αίσθηση’: ‘εν’ για τη μετακίνηση προς τον άλλον και ‘συν’ για την αλληλέγγυα στάση – πολύ πιο δραστικό και περιεκτικό. Όταν πρόκειται για προθέσεις, παίζουμε στο γήπεδό μας.

παρεμπιπτόντως

Παλιότερα, όταν προικώα των δεσποινίδων ήταν, μεταξύ άλλων, το πιάνο και τα γαλλικά, μπορεί να το έλεγαν ‘au fait’ ή ‘ à propos’ ή κάτι ανάλογο. Τώρα, με το αγγλόγλωσσο μονοπώλιο, σε κάμποσα στέκια επιπολάζει το ‘by the way’. Δεν είναι περίεργο που για πολλούς αυτό το τελευταίο είναι πιο οικείο και εύκολο από το ‘ειρήσθω εν παρόδω’ αλλά γιατί τόση ανορεξία για το ‘παρ-εμ-πιπτόντως’; Η συνέργεια των δύο προθέσεων (‘παρά’ και ‘εν’) συντομογραφεί με ακρίβεια ‘αυτό που επ’ ευκαιρία ή παρενθετικά πέφτει μέσα στην κουβέντα’. Η ελληνική έχει όλες τις καλές προθέσεις. Εμείς;

πολιτική ορθότητα

Στην αρχή πολλοί νόμισαν (κάποιοι νομίζουν ακόμη) ότι ο όρος αναφέρεται στην ορθή διαχείριση και συμπεριφορά των πολιτικών προσώπων, όμως λογάριασαν χωρίς τον ξενοδόχο που είχε αποφανθεί ότι ‘τα πάντα είναι πολιτικά’, ‘τα πάντα είναι πολιτική’. Και είναι σίγουρα πολιτικό το να διαβάζω αυτή και όχι εκείνη την εφημερίδα αλλά κάποιοι θα αναρωτιούνται: είναι ‘πολιτικό’, και με ποια έννοια, το να λέω ‘χοντρός’ αν χρόνοι δίσεκτοι και μήνες οργισμένοι δεν μου επέτρεψαν να ταχυδακτυλουργώ με πιο κομψά συνώνυμα, όπως το ‘εύσωμος’ ή το ‘εύσαρκος’; Όμως η πολιτική ορθότητα τείνει να βλέπει έξη ακόμη και εκεί που (απλώς) λείπει η λέξη.

woke

Πρόκειται για παραφυάδα της πολιτικής ορθότητας (κι αυτή made in USA), σημαίνει κάτι σαν ‘γρηγορείτε’ και αστυνομεύει περιστατικά (ή αυτά που θεωρεί περιστατικά) ρατσιστικής, κυρίως, και σεξιστικής κακογλωσσιάς. Έχει καλές προθέσεις, μόνο που τώρα ο Ελύτης θα έλεγε ότι κάπου ανάμεσα στην Τρίτη της πολιτικής ορθότητας και την Τετάρτη του woke πάνε να παραπέσουν κάμποσες λέξεις μας. Δεν ξέρουμε όμως τι θα έλεγε αν έβλεπε ότι εκτός από τις αφαιρέσεις έχουμε και προσθέσεις. Με άλλα λόγια: ποιητές, ποιήτριες και ποιητά.

αμετροέπειες

Ο πρώτος καταγεγραμμένος πολυλογάς της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας είναι ο δύσμορφος Θερσίτης που βγάζει γλώσσα στον Αγαμέμνονα της ομηρικής Ιλιάδας: δεν έχει μέτρο στα λόγια του, είναι ‘αμετροεπής’. Δεν πρόκειται για σπάνιο κουσούρι και είναι κρίμα που η λέξη, με τη σφιχτή οικονομία της (και ναι, η ελληνική διαπρέπει σε αυτό το αγώνισμα) βρέθηκε στη λίστα με τα σπάνια και απαιτητικά της ελληνικής. Στη Θεσσαλονίκη πάντως εδώ και πολλά χρόνια την ερμηνεύουν αλλιώς: όχι ‘πολλά λόγια χωρίς μέτρο’ αλλά ‘πολλά λόγια και καθόλου μετρό’. Σύμφωνα με έγκυρες πληροφορίες, το επόμενο Σάββατο τα πράγματα μπαίνουν στη θέση τους.

καρντάσια

Εγγυημένο από τον Αριστοτέλη και τον Ιπποκράτη: ‘δελφύς’ είναι η μήτρα. Βάλτε τώρα μπροστά ένα αθροιστικό (προσοχή! αθροιστικό, όχι στερητικό) άλφα και έχετε δύο ή και περισσότερα προϊόντα της ίδιας μήτρας: ‘α-δέλφια’. Εκτεταμένες έρευνες έχουν δείξει ότι η μόνη άλλη γλώσσα που ετυμολογεί τον αδελφό με αυτόν τον τρόπο είναι η τουρκική (εγγυημένο κι αυτό): kardaş, συντομευμένο αντί karın (κοιλιά) daş (σύντροφος). Κάτι ψυχανεμιζόταν εκείνος ο αείμνηστος, και αεί αιρετικός, δήμαρχος της Θεσσαλονίκης όταν κάποτε είπε ‘οι Τούρκοι είναι αδέλφια μας’. Κάτι ξέρουν και τα καρντάσια, οι Σαλονικιοί.

πύραυλος

Ευέλικτος και πολυχρηστικός ο «αυλός» (= σωλήνας, αυλάκι). Ο θεός Πάνας φύσηξε μέσα στον αυλό του καλαμιού εγκαινιάζοντας μελωδία φλογέρας και κλαρινέτου. Στην πιο πρακτική χρήση του, ο αυλός φιλοξένησε το νεράκι και ας μη γνωρίζουν οι (περισσότεροι) υδραυλικοί την ετυμολογία του επιτηδεύματός τους. Αλλά στον αυλό των αγγείων κυλάει και το ζωτικό μας αίμα, όπως θα ήξερε ήδη ο Ιπποκράτης.

Μουσικός αέρας, νερό, αίμα ̶ και τελευταίος ο αυλός του πυρός, αυτός που έχει τούτες τις μέρες την τιμητική του στην «αντισφαίριση» της Μέσης Ανατολής.